آیین اخلاق در قرآن صفحه 339

فرمود: «البتّه و البتّه که او توبه‌ای کرد که اگر به هفتاد نفر از مردم تقسیم شود، همه را فراگیرد، و آیا بالاتر از این یافت می‌شود که او جان خود را برای خدا در معرض خطر قرار داد ...؟» «1»

در این صورت ما حق نداریم که شرع را ملامت کنیم، بلکه این فرد است که در نهایت امر یا سنگدل شمرده می‌شود و یا نسبت به حقّ خویشتن خویش سهل‌انگار.

بنابراین؛ اگر ما این جرایم و جنایاتی را که یاد کردیم، در کناری بگذاریم، آنچه از مخالفت‌ها با قانون اخلاقی یا قانون اجتماعی باقی می‌ماند که باعث کیفر تأدیبی متنوّعی می‌گردد، ولی شریعت اسلام برای این کیفرهای تأدیبی جدولی را پیشنهاد نکرده است که در برابر هر خلافی مجازات مخصوصی باشد و اصراری نیز بر این کار نداشته است.

بی‌تردید، مجازات‌های مرگ و بریدن دست از نظر احساسات عمومی نسبت به مجازات تأدیبی فاصله زیادی دارد، مجازات مرگ مخصوص قاتلان (به عمد) و زناکاران (همسردار) است و بریدن دست به دزدان و راهزنان اختصاص دارد، جز این‌که در غیر این تعیین حدود سلبی، هیچ نوع تعیین ایجابی برای اجرای حد، نسبت به همه حالات نوعی و هم‌چنین نسبت به هر مورد خاص وجود ندارد.

بنابراین؛ درعین‌حال که این مطلب نسبت به مجازات تعیین شده (یا اجرای حدود) یکی از اهداف مهم عدالت است که به‌طور دقیق نسبت به اثبات وقایع تعیین حدود کند که چه وقتی برملا شده و به صورت خاصّی مجازاتی درخور می‌طلبد، البتّه اهتمام دادگاه پس از آن در توجّه به مرحله دوم کم‌اهمّیّت‌تر نیست، یعنی به انتخاب مجازاتی که باید اجرا شود و در این انتخاب، هوشمندی و ذکاوت قاضی حرکتی در نهایت آزادی پیدا می‌کند، ولی این آزادی در حقیقت چیزی جز برابری نسبت به مسئولیّت سنگین وی نیست. زیرا در اینجا جنبه‌های مختلفی وجود دارد که باید رعایت شود. و عنصر نسبیّت باید دخالت کند؛ چون قاضی به‌طور کلّی نقش یک پزشک را در اینجا بازی می‌کند، همان‌طوری که پزشک باید مزاج بیمار را در نظر بگیرد و هم‌چنین به خصایص ویژه شیمیایی دارو و شرایط زمانی و مکانی معالجه بیمار توجّه داشته