آیین اخلاق در قرآن صفحه 340

باشد، پیش از آنکه بیشترین تأثیر دارو و کمترین اثر نامطلوب آن را در تمامی حالاتی که بر بیمار می‌گذرد، توصیف کند. در اینجا نیز همین‌طور است، کیفر از عمل خلاف بزهکار و طبیعت مجرم و شرایط ارتکاب خلاف قانون و احساسات صاحبان حق (موقعی که به خاطر زیان وارده در حق غیر عنوان جرم و مجازات پیدا می‌کند)، تأثیرپذیر است، به راستی مجازات در این شرایط باید از روی دقّت متنوّع و متفاوت تعیین شود، ابتدا بدون معطّلی و در نوبت قرار دادن فرد و یا درشتی در برابر دیگران، و تفاوت در سختگیری، حتّی زندان؛ به مدّت زیاد یا کم، شلّاق زدن به تعداد کم یا زیاد، ولی به‌طور کلّی صحیح نیست که شمار شلّاق‌هایی که در حدود تعیین کامل شود (البتّه این مسئله مورد اختلاف است. حتّی بعضی معتقدند اگر مجرم زیر ضربات مرد بقیّه را تا حدّ نصاب به مرده او بزنند!- م).

این راه‌های مختلف مجازات محدود نمی‌شود، بر این‌که مجازات به تبع حالت موجود قابلیّت اشکال مختلف تخفیف را داشته باشد، بلکه درشتی را ممکن است تا حدّ نصیحت خیرخواهانه یا آموزش خالص سازنده پایین آورد، تنها این موارد نیست، بلکه قاضی این حق را دارد، بلکه از جمله وظایف اوست که از بعضی گناهان و خطاهای کوچکی از یک انسان با اخلاق سرزده، با خوش‌رویی تمام چشم‌پوشی کند، دراین‌باره حدیثی منسوب به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رسیده است، البتّه این حدیث به درجه عالی از صحّت نرسیده، می‌فرماید: «از لغزش‌های افراد ذی‌صلاح بگذرید، مگر حدودی که قابل گذشت نیست.» «1»

3- نظام توجیه قرآنی و جایگاه کیفر الهی:

اشاره

تا اینجا قانون‌گذاری قرآن کریم را در مورد کیفر اخلاقی و مجازات شرعی بررسی کردیم و علی‌رغم اختلاف این دو نوع مجازات و تفاوت زمینه‌های تأثیرگذاری، و روش و اهداف آنها؛ آن جا که یکی از آنها مستقیم در روح انسان اثرگذار است و در پی هدف مطلق است، درحالی‌که آن