آیین اخلاق در قرآن صفحه 342

امّا ما هم‌اکنون نمی‌خواهیم در مورد ملاحظات گسترده به این نحو بایستیم، با این عقیده که این بخش از مسئله در ساده‌ترین و عادلانه‌ترین حالاتش اقتضا می‌کند که ما به عین عبارت مراجعه کنیم. حقیقت مطلب این است که وقتی قرآن را می‌خوانیم، به خوبی روشی را می‌بینیم که با آن روش تکلیف اخلاقی را فرض و واجب می‌شمرد، قانع می‌شویم سخنی که این تکلیف از آن نشأت می‌گیرد، ترکیب استوارتری دارد تا این‌که به این صورت بسیار متفاوت منجر شود که برخی از مردم می‌خواهند، به خورد ما بدهند. جز این‌که اگر ما قبل از آن، به مقایسه برخی از عبارات کتاب مقدّس بپردازیم که میراث مسیحیّت توانسته است آن را حفظ کند! که به یقین این مقایسه کار سودمندی خواهد بود، زیراکه به استخراج مفهوم قرآنی در این موضوع، با امتیازی که از نظر ترکیب و غنا دارد، به ما کمک می‌کند «راه و روش توجیه کتابی».

باید نخست به عهد قدیم مراجعه کنیم و نوع کیفرها و مجازات‌هایی را که براساس توصیه‌های الهی مطرح کرده است، مشاهده کنیم «1» و برخی از فقراتی را که بسیار نادرند، کناری بگذاریم، و آنچه را که اشاره‌ای به خیر اخلاقی واقعی دارد، پیدا کنیم، سپس به کیفیّتی بنگریم که علّت این اوامر و دستورها را بیان می‌کند.

بنابراین؛ موقعی که خدای سبحان به نخستین خانواده انسانی، جریان میوه حرام را هشدار می‌دهد، می‌گوید: «امّا میوه درختی را که در وسط بهشت بود، خداوند فرمود: از آن بخورید و آن را دست نزنید تا نمیرید.» «2»، و موقعی که بزرگ‌ترین پسرش؛ قابیل قاتل برادرش هابیل را مخاطب می‌سازد، می‌گوید: «اکنون نفرین شده‌ای تو از زمین ... هروقت زمین را به کار بندی غذای خود را به تو نخواهد داد!» «3».

و موقعی که زمین پس از مدّت‌ها فاسد می‌شود و به وسیله طوفان مجازات می‌شود، خداوند

__________________________________________________
(1)- به‌طور مثال: «برای ما نیکو خواهد بود، در صورتی که همه این وصایا را حفظ کنیم ...» (سفر تثنیه، اصحاح 6- جمله 25) و مثل:

«زنهار که مبادا به برادر مستمندت بد نگاه کنی، که خطایی است بر تو» (سفر تثنیه، اصحاح 15- جمله 9).

(2)- سفر تکوین، اصحاح سوم، جمله 3، این را با عبارتی که در سوره‌های بقره (2) آیه 35 و اعراف (7) آیه 19 آمده است، مقایسه کن: «وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ.»، یعنی: به آدم گفتیم تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و هرچه می‌خواهید از نعمت‌های آن گوارا بخورید، ولی به این درخت مخصوص نزدیک نشوید که از ظالمان خواهید شد!
(3)- همان: 4/ 11- 12.