آیین اخلاق در قرآن صفحه 347

پس از هجرت نازل شده، این را یافتیم «1».

جز این‌که نبودن علّت مورد ذکر، وجود مضمون علّت را به یقین نفی نمی‌کند. و حق این است که اقتضای ایمان و تسلیم مشروط به اوامر الهی نیست، درحالی‌که هدف از ایمان با همه شدّت و حدّت روشن است و خدای سبحان می‌فرماید: «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ.» «2»، و می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّا کَتَبْنا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیارِکُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ.» «3».

باوجود این، به نام همین ایمان ما می‌توانیم زیر پوشش همین وضع ظاهر، سبب و علّت پنهانی را پیدا کنیم و به برخی از آثار پاکیزه هرچند در محدوده اندک، تسلیم شویم: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما یُوعَظُونَ بِهِ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً.» «4».

دستور الهی بدون تعیین علّت و سبب در نظر ما یک حرف زور و یا دیکتاتوری نیست، بلکه صفاتی از علم و حکمت را به‌طور جدّی و قانع‌کننده تجسّم می‌بخشد تا آنجا که در باطن ما رضایت کامل را تأمین می‌نماید «5».

بنابراین؛ اگر این نوع از اوامر مطلقه را کناری بگذاریم، خواهیم دید که وصایا و سفارش‌های قرآنی بر اصول و پایه‌های گوناگونی استوارند، ولی همه آنها را ممکن است به سه مجموعه بزرگ بازگشت داد که عبارت است از: انگیزه‌های درونی، اعتبارات شرایط محیط، و موضع انسان و اعتبارات نتایجی که مترتّب بر عمل است.

پس باید به‌طور متوالی از این سه گروه سخن بگوییم، و باید هدفمان در این بحث آن باشد که ببینیم هرکدام از این سه مجموعه در چه چیز تجسّم می‌یابد و جایگاه هرکدام از آنها در مجموع چیست؟

__________________________________________________
(1)- بقره (2) آیه 275، نساء/ 7، 11، 12، 24- مکرّر- و 103، توبه/ 60، مجادله/ 3 و ممتحنه/ 10 (این‌ها ده آیه مدنی (ب 10) می‌باشد.).
(2)- احزاب (33) آیه 36: هیچ مرد و زن باایمانی حق ندارد، هنگامی که خدا و پیامبرش مطلبی را لازم بدانند، اختیاری از خود در برابر فرمان خدا داشته باشد.
(3)- نساء (4) آیه 66 (بخشی از آیه): مسلّما اگر به آنان دستور می‌دادیم که یکدیگر را بکشید و یا از وطن و خانه خود خارج شوید، تنها عدّه کمی از آنها آن را انجام می‌دادند.
(4)- نساء (4) آیه 66: اگر آنها اندرزهای خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را بپذیرند، هم به سودشان است و هم باعث تقویت ایمان آنها است.
(5)- ر ک: به‌خصوص (سوره نساء/ 11 و 12 و 24 و سوره توبه/ 60 و سوره ممتحنه/ 10).