آیین اخلاق در قرآن صفحه 349

آیات شریفه‌ای که هم‌اکنون بدان‌ها گزینشی مراجعه می‌کنیم، از این شرط دوجانبه پاسخ می‌دهد، و این آیات کامل‌ترین سهم، و بیشترین تجرّد و برکناری و پاکی از غرض را در روش تبلیغ قرآنی دارند؛ در این آیات اصرار بر انگیزه اخلاقی، با وسایل اخلاقی و به خاطر هدف‌های اخلاقی وجود دارد، بلکه این عبارات اشاره ندارد به آنچه در جاهای دیگر می‌بینیم که باطل و شرّ می‌روند و به نابودی می‌انجامند و حق و نیکی می‌مانند و نتایج و ثمرات ماندگار دارند، و از بین رفتنی نیستند؛ و چنان‌که این مطالب در این آیه شریفه به صورت رمز آمده است: «کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ.» «1»، و این آیه: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ. تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ.» «2».

به راستی که در اینجا به‌طور اساسی توجّه به صفات ذاتی ویژه به عمل آمده است. و اگر نبود که ما به‌طور دقیق گزینش کردیم، می‌توانستیم ستون اسناد خودمان را طولانی‌تر نماییم، و از این‌رو؛ اوّلا ما خودمان را ملزم کردیم که از قرآن جز آنچه را که مربوط به آموزش قرآنی به معنای دقیق کلمه است، انتخاب نکنیم، به این معنی که جدای از تعلیمات پیش از آن و آنچه در آن نقل شده است «3». وانگهی؛ ما توقّف نکنیم، مگر در عباراتی که در نظر ما کمترین کتمان و یا

__________________________________________________
(1)- رعد (13) آیه 17: این‌گونه خداوند برای حق و باطل مثال می‌زند، امّا کف‌ها (ی بلندآواز و میان‌تهی) به کنار می‌روند، و آبی که برای مردم مفید و سودمند است، در زمین می‌ماند. این‌چنین خداوند مثال‌هایی می‌زند.

(قابل ذکر است که بسیاری از مباحث علمی را وقتی که با مثال آمیخته می‌کنند، برای توده مردم قابل فهم‌تر می‌شود.- م.)

(2)- ابراهیم (14) آیه‌های 24- 26: آیا ندیدی چگونه خدا مثالی برای کلام پاکیزه زده و آن را به شجره طیّبه و پاک تشبیه کرده است، اصل و ریشه آن ثابت و مستحکم، و شاخه‌هایش در آسمان است.

در هر زمان میوه خود را می‌دهد، به اذن پروردگارش (و طبق یک سنّت الهی). (آری) خداوند برای مردم مثال‌هایی می‌زند، شاید متذکّر شوند.

(امّا) مثل کلمه خبیثه و ناپاک، همانند درخت خبیث و ناپاک و بی‌ریشه است که از روی زمین کنده شده (و در برابر طوفان‌ها هر روز به گوشه‌ای پرتاب می‌شود و) قرار و ثباتی برای آن نیست.

(3)- باید در حاشیه این سخن خاطرنشان کنیم که قرآن از طرح آنچه قبلا وحی شده، به آوا و نغمه پاکیزه‌اش بسنده نمی‌کند، بلکه آنها وحیی است که قرآن خود مدّعی نیست، مگر این‌که آنها را تصدیق دارد و مکمّل آنهاست.