آیین اخلاق در قرآن صفحه 384

امّا کسانی که کفر را برای خود، به عنوان راهی غیر قابل برگشت برگزیده‌اند، قرآن کریم آن‌ها را بدترین انواع و پست‌ترین مخلوقات روی زمین می‌داند: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ.» «1».

به این ترتیب ما در این مورد انواع راه‌های بازگرداندن و بیم دادن را به قدر کفایت مشاهده می‌کنیم (- 247 الف و 171 ب) ... و به خاطر همین جنبه‌های اخلاقی محض است که قرآن کریم به‌طور ریشه‌ای شروع به انجام عمل تربیتی و سازندگی خود نموده است و همین جنبه‌هاست که در سبک و سیاق آن‌ها انبوه زیادی از عبارات مشاهده می‌شود که قرآن مجید بدان وسیله فضیلت را گرامی می‌دارد و رذیلت را می‌کوبد.

و مجموع این دلایل آشکار و ضمنی، نخستین مجموعه از توجیهات قرآنی بود.

و هم‌اکنون باید در مجموعه دوم بحث و بررسی کنیم.

ب- جنبه‌های شرایط محیطی و موضع انسان‌

اینک از انگیزه‌های باطنی به پاداش‌های ظاهری منتقل می‌شویم، درحالی‌که آن‌ها را در یک منطقه میانه می‌گستریم که به شکلی فاصله انتظار قبل از این پاداش‌ها به حساب می‌آید، ولی نه آنکه یکی از این پاداش‌ها شمرده شود، بلکه بیشتر به دشواری و دور از حدّ و اندازه بر آن‌ها دلالت دارد.

و قبل از هر چیز تأکید می‌کنیم که ما در اینجا در راستای نظر عمومی نمی‌اندیشیم، زیرا وقتی که قیل و قال نامشروع است، به‌طور مطلق سزاوار نیست که مؤمن راستین را نگران سازد،

- حتی (کسانی که زنده‌اند، امّا) گوش‌های آن‌ها کر است، نمی‌توانی سخن خود را به آن‌ها برسانی، (مخصوصا) به هنگامی که پشت کنند و از تو دور شوند.

بدترین جنبندگان نزد خدا، افرادی هستند که نه گوش شنوا دارند و نه زبان گویا و نه عقل و درک، کر و لال و بی‌عقل و خردند!