آیین اخلاق در قرآن صفحه 397

این‌ها بود تمام آنچه به عنوان مرجع در مورد مجازات‌های طبیعی که (در قرآن کریم) یافتیم «1». (- دو آ و دوازده ب)

آری، ما آن‌کسانی هستیم که خودمان را از سطح حسّ اخلاقی به دور می‌بینیم که خود در ذات خود یک هدف نهایی است؛ آنجا که واجبات ستوده می‌شوند و به تبع طبیعت خاصّی که دارند، ارزشیابی می‌گردند و پس از آن، موقعی که احساسات دینی وارد می‌شوند تا این حسّ اخلاقی را نسبت به آن واجبات و وظایف تحریک کنند، ما همچنان در معرض و مجال عناصری هستیم که همگی به یک خانواده نسبت دارند.

امّا اکنون به یک جنبه سومی کار داریم که از آن خانواده نیست، و هرگز صحبت از لذّت و یا

بی‌تردید، از جمله مشکلات است که ما به‌طور قطع ثابت کنیم که حقیقت بی‌نیاز است از این‌که به قدر کافی معروف و بین مردم منتشر شود تا مردم به آن معتقد شوند و از آن دفاع کنند. باوجود این مدّت زیادی مورد ستم قرار گرفته و بیشتر وقت‌ها از بین رفته است، البتّه در نهایت تاریخ عادلانه پیدا خواهد شد و اعتبار و ارزش حقیقت را به آن بازمی‌گرداند و ارواح پاکی خواهند بود که با جان و دل آن را پذیرا خواهند شد.

و نیز ممکن است بگوییم که پیروزی دروغ و زندگی موقّت آن همواره مدیون حقّ و حقیقت است، چون در پوشش قوانین حق درمی‌آید. و در نظام فکری که این مقایسه و موازنه انجام می‌گیرد، ممکن است بسیاری از نصوصی را یادآور شویم که راجع به مسخره کردن بت‌پرستی و شرک است که به چیزهای فانی متوسّل می‌شوند: «وَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ.» (قصص/ 88: هیچ معبود دیگری را با خدا مخوان! معبودی جز او نیست، همه چیز جز او فانی است، حکم مخصوص ذات پاک اوست.). درحالی‌که این‌ها موجوداتی هستند عاجز از سود و زیان رساندن، و ناتوان از این‌که جلو اراده خدا را بگیرند: (مائده/ 76، انعام/ 17، 46، 62، 71، 192- 198، یونس/ 18، 106، رعد/ 14، 16، اسراء/ 56، 67، انبیاء/ 42، 43، مؤمنون/ 12، 13، فرقان/ 3، 55، نمل/ 71، 72، روم/ 30، فاطر/ 2، 3، 14، یس/ 75، زمر/ 38، احقاف/ 5، ملک/ 20، 21، 30) و روشن است که در تمام این موارد یک امر وصفی برای واقعیّت ثابتی است، نه آنکه از نوع خبر از نتیجه آینده باشد. و باید از سوی دیگر توجّه داشته باشیم که عبارت این اشیاء (بت‌پرستی و ...) یک نتیجه مثبت طبیعی به دنبال ندارد، بلکه نوعی تناقض را در پی دارد.