آیین اخلاق در قرآن صفحه 409

دیگر آن جهت را نادیده گرفته است.

با این همه، اگر جریان از نوع توافق دادن و یا مصالحه و سازش تنها بود، هر آینه جمع بین دو نظام به‌طور مطلق با تفسیر نظام قرآنی صورت نمی‌گرفت، زیراکه مبدأ این ترکیب را موقعی که وضع کرده، خود قرآن در تعریف و نتیجه‌گیریش افزوده است، آن‌گاه که بسیاری از عناصر جدید را وارد آن نموده است.

نخست باید آیاتی را ذکر کنیم که در آنها این مبدأ را به‌طور خلاصه و ایجاز بیان کرده و تنها به اقرار آنها بسنده نموده است، به راستی که قرآن کریم اعلان می‌دارد که مجازات الهی- بدون این‌که طبیعت و ماهیّت آن را تعریف کند- در دو جا صورت می‌گیرد، و در این‌ها نیکوکاران و بدکاران تفاوتی ندارند؛

درباره نیکوکاران خداوند می‌فرماید: «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ.» «1».

و درباره بدکاران خدای سبحان می‌فرماید: «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ.» «2». و البتّه اگرچه آیاتی را که در بالا اشاره کردیم، طبیعت و ماهیّت مجازات الهی را تعریف و تعیین نمی‌کنند، نصوصی در موارد دیگر وجود دارد که به نحوی درباره طبیعت و ماهیّت آن، با تفاوت در تفصیل‌ها، سخن می‌گوید. و باوجود این‌که در برخی از حالات دشوار است که ما ثابت کنیم از کدام یک از دو حیات (زندگی دنیوی یا اخروی) سخن می‌گوید، به مانند این آیه شریفه: «یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ.» «3»، ولی به زودی بحث خواهیم کرد، به صورت

__________________________________________________
(1)- نسبت به خیر و نیکی: بقره/ 201، آل عمران/ 148، نساء/ 134، یوسف/ 56، 57، نحل/ 30، 41، 97، 122، عنکبوت/ 27، فصّلت/ 31 (- 8 الف و 3 ب): و گروهی می‌گویند: پروردگارا! در دنیا به ما نیکی مرحمت کن، و در آخرت نیکی مرحمت فرما! و ما را از عذاب دوزخ نگاه دار.
(2)- نسبت به شرّ و بدی؛ بقره/ 85، 114، آل عمران/ 12، 56، مائده/ 41، توبه/ 74، نحل/ 75، حج/ 9، 11، نور/ 19، سجده/ 21، زمر/ 26، 40، فصّلت/ 16، نوح/ 25 (- 6 الف و 9 ب): آیا به بعضی از دستورات کتاب الهی ایمان می‌آورید و نسبت به بعضی کافر می‌شوید؟! پس جزای کسی از شما که چنین تبعیضی را در مورد احکام الهی روا دارد، چیزی جز رسوایی در زندگی این دنیا نخواهد بود و در رستاخیز به اشدّ عذاب بازمی‌گردند و خداوند از اعمال شما غافل نیست.
(3)- بقره (2) آیه 276: خداوند ربا را نابود می‌کند و صدقات را افزایش می‌دهد.