آیین اخلاق در قرآن صفحه 410

ویژه درباره هریک از دو جنبه این مجازات الهی: در دنیا و در زندگی دائمی آخرت.

الف- مجازات الهی در دنیا

این وعده مجازات الهی در بیشتر موارد جنبه اخلاقی: عقلی یا روانی دارد، بنابراین؛ آن جنبه مادّی محض در اینجا برخلاف روش عبرانی، به نسبت زیادی تجسّم و تمثّل پیدا می‌کند، اگر یک کمیّت منفی نباشد، و هم‌اکنون خواهیم دید که چه اعتدال منحصربه‌فردی قرآن مجید دارد که از این نوع به خیر دنیوی (خیر عاجل) تعبیر می‌کند.

1- جنبه مادّی تنها موردی که قرآن کریم، به برخی از خیر دنیوی وعده می‌دهد، به‌جز آن عبارات کوتاهی که در بالا ذکر کردیم، و آیه‌ای که به اجمال اعلام می‌کند که فضیلت، به زودی پاداش خودش را در این دنیا فراهم می‌کند، و در جزء دیگر بعدها (پاداش بالاتری را) در غیر این مورد بیان می‌کند.

بنابراین؛ تنها موردی که به ظاهر مشتمل بر عنصر مادّی است، به این ترتیب آمده، در این آیه است: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدْراً.» «1».

و آیه دوم در همین سوره، محدودیّت کمتری دارد، به این معنی که جنبه مادّی را در ضمن مطلب آورده است، در این آیه مبارکه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً.» «2».

و در آیه دیگری، تعبیر آیه مشتمل بر یک معنای واحد نیست، زیرا ممکن است تأویل دیگری نیز بر آن حمل شود، این آیه مبارکه: «وَ مَنْ یُهاجِرْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً.» «3». و ممکن است به این معنی باشد: «شخص مهاجر الی اللّه در زمین از حرّیت و آزادی و رفاه برخوردار می‌شود.» و امکان دارد که معنایش این باشد: «روی زمین از دشمنان

__________________________________________________
(1)- طلاق (65) آیه‌های 2- 3 (- یک ب): و هرکس از خدا بپرهیزد و ترک گناه کند، خداوند برای او راه نجاتی قرار می‌دهد (و مشکلات زندگی او را حل میکند) و او را از جایی که گمان ندارد، روزی می‌دهد. و هرکس بر خدا توکّل کند (و کار خود را به او واگذار کند)، خدا کفایت امرش را می‌کند. خداوند فرمان خود را به انجام می‌رساند و برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.
(2)- طلاق (65) آیه 4: و هرکس تقوای الهی را پیشه کند، خداوند کار را برای او آسان می‌سازد.
(3)- نساء (4) آیه 100: و کسانی که در راه خدا و برای خدا مهاجرت کنند، در این جهان پهناور خدا، نقاط امن فراوان و وسیع پیدا می‌کنند.