آیین اخلاق در قرآن صفحه 411

نجات پیدا می‌کند و عملش را در فرصت بیشتری انجام می‌دهد.». و این تفسیر آخری با ذیل آیه سازگارتر است: «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً.» «1».

و البتّه ما این دشواری را در عبارتی احساس می‌کنیم که به این مهاجرین در این عبارت قرآنی وعده می‌دهد: «لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ.» «2».

و اندیشه خیر و نیکی که در این دنیا به نیکوکاران وعده داده شد، عمومی‌ترین و فراگیرترین اندیشه است، خدای سبحان می‌فرماید: «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ.» «3».

و سرانجام، خوشبختی اعلام شده مشتمل بر یک صفت سلبی است، در این آیه که خطاب به کافران می‌باشد: «ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ.» «4».

امّا بقیّه آیات وعده، و یا بیم دادن مستقیم ندارد، بلکه آنها خبرهای تاریخی؛ قدیمی یا معاصر به صورت وحی است که ارتباط آن‌ها را با پدیده‌های اخلاقی تفسیر می‌کند و بیشترین نصوص به‌طور ویژه بر جنبه کیفری اصرار می‌ورزد و یا بر جنبه منفی پاداش! بنابراین؛ یک شهر مشخّص و یا مجموعه معیّنی که در یک بحرانی زندگی می‌کردند، خود را در امنیّت و رفاه می‌دیدند، تا آن روزی که خداوند به آنها در آن روز وعده ترس و عذاب و تنگدستی می‌دهد و دچار مصیبتی می‌سازد که زراعت و باغ‌های میوه آنان از بین می‌رود و منابع آنها می‌خشکد!

و در برخی از آیات، قرآن کریم این بلا و این دگرگونی را سرانجام به نقص ایمان به خدا و انکار لطف و کرم خود نسبت می‌دهد، از قبیل این آیه: «وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا

__________________________________________________
(1)- نساء (4) آیه 97: مگر سرزمین پروردگار وسیع و پهناور نبود که مهاجرت کنید و خود را از آن محیط آلوده و خفقان‌آور نجات دهید، این‌گونه اشخاص (که با عذر واهی شانه از زیر بار هجرت خالی کردند) جایگاهشان دوزخ و بد سرانجامی دارند!
(2)- نحل (16) آیه 41: (و به ستمدیدگان مهاجر) در این دنیا جایگاه و مقام خوبی به آنها می‌دهیم، امّا پاداش اگر بدانند بسیار بزرگتر است.
(3)- زمر (39) آیه 10: برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده‌اند، پاداش نیکی است.
(4)- هود (11) آیه 3: سپس به سوی او بازگردید تا پایان عمر شما را از زندگانی سعادت‌بخش این دنیا بهره‌مند و متمتّع می‌سازد.

به هر صاحب فضیلتی به اندازه فضیلتش عطا می‌کند و امّا اگر راه مخالفت را پیش گیرید و (در برابر این دستورهای عقیدتی و عملی) سرپیچی کنید، من از عذاب روز بزرگی بر شما بیمناکم.