آیین اخلاق در قرآن صفحه 422

خودفراموشی می‌گرداند، در وقتی که آنها خدا را فراموش کرده باشند: «فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ.» «1»، و آنان را به شیطان واگذار می‌کند: «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ.» «2»، و شیطان آن‌ها را در تاریکی‌ها می‌کشاند: «یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ.» «3».

ولی ستمگران تنها نیستند که این خواری را می‌بینند و تن به این ذلّت می‌دهند، باید مؤمنان خودشان نیز توجّه داشته باشند که نورشان و الهامی که به آنها می‌شود، جز لطفی از طرف خدا نیست، ممکن است از آن‌ها گرفته شود، در صورتی که تغییر موضع بدهند: «وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنا وَکِیلًا.» «4». و این‌چنین، آیات و نصوصی که این حالت از مخالفت و ترک اخلاقی دنیوی را برای ما به تصویر می‌کشند (- 23 الف و 40 ب)، است.

د- جنبه روحی‌

در کیفر دنیوی خدا، عنصر دیگری وجود دارد، که در شکل متعادل تجسّم می‌یابد و اعمال ما در ارتباطمان با خدا آن را قطعی می‌سازد. و آنچه اکنون برای ما اهمّیّت دارد، این است که رابطه بیرونی به هیچ نحو، از نوع رابطه یک فرد دیندار با دیندار و یا حاکم با زیردست او نیست، و این رابطه، رابطه‌ای است که در نوعی از آزادی و یا پستی تجلّی می‌کند و برای ما این امکان را فراهم می‌سازد که به پاداشی برسیم و یا در معرض کیفری قرار بگیریم. بلکه آنچه برای ما اهمّیّت دارد، رابطه دیگری است که بسی عمیق‌تر و دارای خصوصیّت بیشتری است؛ تمام انواع روابط دیگر چیزی نیستند، به‌جز رمزی که با این نوع علاقه درجه کمالشان متفاوت است، حتّی در حالت نبودن هر نوع تعبیر مثبتی از این علاقه، باز هم همه ارزش‌های عاطفی خود را حفظ می‌کند، درحالی‌که هم در هستیش و هم در اهمّیّتش از همه آنها جلوتر است. توضیح این‌که،

__________________________________________________
(1)- حشر (59) آیه 19 (- یک ب): و خداوند نیز آنها را دچار خودفراموشی کرد.
(2)- زخرف (43) آیه 36 (- یک الف): و هرکس از یاد خدا روی‌گردان شود، شیطانی را به سراغ او می‌فرستیم، پس همواره قرین اوست.
(3)- بقره (2) آیه 257 (- یک ب): آن‌ها را از نور به سوی ظلمت‌ها بیرون می‌برند.
(4)- اسراء (17) آیه 86، شوری/ 24 (- 2 الف): و اگر بخواهیم آنچه را بر تو وحی فرستاده‌ایم، از تو می‌گیریم، سپس کسی را نمی‌یابی که در برابر ما از تو دفاع کند.