آیین اخلاق در قرآن صفحه 435

مجید، تفصیلی در آن باره ندارد، بلکه تنها درباره قوم نوح نقل می‌کند: «مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً.» «1». و به مناسبت نقل داستان فرعون و قومش می‌فرماید: «النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُدُوًّا وَ عَشِیًّا.» «2».

ولی سنّت نبوی نیز از انواع عذاب‌های هولناکی سخن می‌گوید که فرشتگان متوجّه کافران می‌سازند، گویی که آن‌ها را شکنجه می‌دهند؛ در پی سؤالی که پس از دفن آنان در گورها از هر کدام آن‌ها به عمل آید.

سنت به صورت کلّی مقرّر می‌دارد که مردگان در قبرهایشان شادی و غم را احساس می‌کنند. و آنچه را که در سرای آخرت برایشان آماده شده است، می‌بینند، در هنگامی که صبح و شام برایشان عرضه می‌کنند، بخاری از عبد اللّه بن عمر نقل کرده است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: «وقتی یکی از شما بمیرد، جایگاهش را صبح و شام بر او عرضه می‌کنند؛ اگر از اهل بهشت باشد، از اهل بهشت و اگر از اهل دوزخ باشد، از اهل دوزخ.» «3».

جز این‌که قرآن زندگی اهل بهشت و اهل دوزخ را پس از رستاخیز به تفصیل توصیف می‌کند، و در این توصیف خواهیم دید که چگونه عنصر اخلاقی و عنصر مادّی همواره در کنار هم هستند. و به زودی به تحلیل و دسته‌بندی آیات قرآنی تحت عناوین ذیل خواهیم رسید، و این آیات مخصوص سرانجام خوشبختی مهمان‌های آسمانی و سرانجام مربوط به سهم نکبت‌بار هلاک‌شدگان است.

بهشت:

اشاره

بهره روحی جنبه روحی خوشبختی عالم بالا، اوّلا به صورت سلبی، به وسیله وعده‌های

__________________________________________________
(1)- نوح (71) آیه 25: به خاطر گناهانشان غرق شدند و در آتش دوزخ وارد گشتند.
(2)- غافر (40) آیه 46: همان آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند.
(3)- ر ک: صحیح بخاری: 1/ 464، حدیث 1313، و 3/ 1183، حدیث 3068، تفسیر قرطبی: 11/ 138؛ تفسیر ابن کثیر: 4/ 83؛ صحیح مسلم: 4/ 2199، حدیث 2899: مسند احمد: 2/ 16، حدیث 4658؛ صحیح ابن حبّان: 7/ 400، حدیث 3130؛ سنن ترمذی: 3/ 384، حدیث 1072؛ موطّأ مالک: 1/ 239، حدیث 566؛ سنن کبرا: 1/ 664، حدیث 2196؛ سنن ابن ماجه:

2/ 1427، حدیث 4269.