آیین اخلاق در قرآن صفحه 462

فشرده گردد: «وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ.» «1».

- و بر آنان آشامیدنی دیگری که چرکین‌تر است، بیاشامانند که توان فروبردنش را ندارند:

«وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ یَتَجَرَّعُهُ وَ لا یَکادُ یُسِیغُهُ وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ.» «2».

- و همان‌جا طعامی از زقّوم نیز وجود دارد که مانند سرب گداخته در شکمشان می‌جوشد:

«إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِیمِ کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ کَغَلْیِ الْحَمِیمِ.» «3».

- و خوراکی‌های دیگر گلوگیر، و عذابی که تمامش درد و رنج است: «وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلِیماً.» «4».

- از جمله انواع عذاب‌ها باد سوزان است: «فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ.» «5».

- و سایه‌ای از دود فریبنده: «وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ لا بارِدٍ وَ لا کَرِیمٍ.» «6».

- و هم‌چنین وقتی که نهایت حالات برودت و آخرین درجه حرارت پشت سر هم بر عذاب شدگان وارد می‌شود، این معنایی است که مفسّران درباره کلمه «غسّاق» گفته‌اند: «هذا فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ وَ غَسَّاقٌ.» «7».

- خلاصه کلام این‌که دوزخیان کیفرها و شکنجه‌هایی ناگسستنی می‌بینند: «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ.» «8».

به این ترتیب نصوصی که کیفر جسمی را می‌شمارد، بالغ بر این مقدار (- 74 الف و 15 ب)

__________________________________________________
(1)- کهف (18) آیه 29، انعام/ 70، یونس/ 4، صافات/ 67، ص/ 57، محمّد/ 15، واقعه/ 54، 55، نبأ/ 25، غاشیه/ 5 (- 10 الف و یک ب): در جهنّم هنگامی که تقاضای آب می‌کنند، آبی برای آنها می‌آورند، هم‌چون فلزّ گداخته! که (اگر نزدیک صورت شود) صورت‌ها را بریان کند.
(2)- ابراهیم (14) آیه‌های 16، 17، الحاقه/ 36 (- 2 الف): و از آب بدبوی متعفّنی نوشانده می‌شود، به زحمت جرعه‌جرعه آن را سر می‌کشد، و هرگز مایل نیست آن را بیاشامد، از هر سو مرگ به سوی او می‌آید.
(3)- دخان (44) آیه‌های 43- 46، صافات/ 66، واقعه/ 52، 53 (- 2 الف): مسلّما درخت زقّوم غذای گنه‌کاران است، همانند فلزّ گداخته در شکم‌ها می‌جوشد!
(4)- مزّمّل (73) آیه 13 (- یک الف): غذایی گلوگیر و عذابی دردناک.
(5)- واقعه (56) آیه 42 (- یک الف): در میان بادهای کشنده و آب سوزان قرار دارند.
(6)- واقعه (56) آیه‌های 43، 44، مرسلات/ 30 (- 2 الف): و در سایه دودهای متراکم و آتش‌زا، نه خنک است و نه آرامش‌بخش.
(7)- ص (38) آیه‌های 57، 58، نبأ/ 25 (- 2 الف): این نوشابه حمیم و غسّاق (دو مایع سوزان و تیره) است که باید از آن بچشند.
(8)- غاشیه (88) آیه 2، 3 (- یک الف): چهره‌هایی در آن روز خاشع و ذلّت‌بارند، آنها که پیوسته عمل کرده و خسته شده‌اند.