آیین اخلاق در قرآن صفحه 463

می‌باشد.

علاوه بر این‌ها سزاوار نیست که ما این کیفرهای مادّی را نهایت کیفرها بدانیم، بلکه این‌ها وسیله آزردن اخلاقی آنهاست. بنابراین؛ هدف اصلی از انداختن آنان در این جای تنگ و سخت، آتش نیست، به آن مقداری که ذلّت و خواری مورد نظر است: «رَبَّنا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ.» «1».

و از جمله چیزهایی که به نگون‌بختی آنان می‌افزاید، این است که آنها در این درد و رنج‌های اخلاقی و مادّی هرگز در پیرامون خود قلبی مهربان و تسلّی‌دهنده نمی‌یابند، بلکه روابط دوستی که در گذشته بوده است، با آنچه که پیش می‌آید، در آن روز قطع می‌شود، این روابط در جای خودش همسایگان بدی برای این دوستان پیشین بوده است، هرگز بین آنها در آن روز جز خصومت و دشمنی چیزی نیست: «إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ.» «2».

و بغض و کینه: «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ.» «3».

و لعن و نفرین به یکدیگر: «کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها.» «4»، «ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً.» «5».

البتّه منظور ما از این تقسیم‌بندی و این نصوص و آیات مشخّص آن است که به خواننده احساس دقیقی نسبت به روش تبلیغی بدهیم که قرآن آن را پی گرفته است، و به نسبتی که در مجموع هر طریقی از طرق آن را تجسّم می‌بخشد.

و ما نظر به غنای اسلوب قرآنی مدّعی نیستیم که شمارگان مبرّا از خطا را پیشنهاد کرده‌ایم، بلکه دست‌کم پدیده‌های اصلی را در جدول‌ها- هرکدام را در محدوده خاصّ خودش- مطرح کردیم و تصوّر می‌کنیم که وارد کردن هر نوع تعدیلی به آن‌ها کم‌اهمّیّت خواهد بود، ولی ما برای این‌که نتیجه این بحث را روشن کنیم، معتقدیم که مفید خواهد بود در یک جدول اجمالی به نحو ذیل آن را تلخیص کنیم:

__________________________________________________
(1)- آل عمران (3) آیه 192، توبه/ 63، هود/ 60: بار الها! هرکه را تو (بر اثر اعمالش) به دوزخ افکنی، او را خوار و رسوا ساخته‌ای.
(2)- ص (38) آیه 64: این یک واقعیّت است، گفت‌وگوهای خصمانه دوزخیان.
(3)- زخرف (43) آیه 67: دوستان در آن روز (حساب) دشمن یکدیگرند، جز پرهیزگاران.
(4)- اعراف (7) آیه 38: هر دسته‌ای که وارد دوزخ می‌شوند، به دیگری لعن و نفرین می‌کنند.
(5)- عنکبوت (29) آیه 25: سپس روز قیامت از یکدیگر بیزاری می‌جویید و یکدیگر را لعن می‌کنید.