آیین اخلاق در قرآن صفحه 466

بنابراین؛ آیا آنچه که غالبا اتّفاق می‌افتد، برای ما واضح نیست که عادت‌ها چشم وجدان ما را کور می‌کند و یا اوهام و خیالات وجدان را گمراه می‌سازد و یا سودجویی بر وجدان ما سیطره می‌یابد، و یا احیانا عواطف به‌طور پنهانی در لباس عقل خودنمایی کرده و با همان زبان عقل با ما سخن می‌گویند؟ ... بلکه ما گاهی ناخودآگاه به این سخنان توجّه می‌کنیم با این اعتقاد که عقل دارد با ما سخن می‌گوید، درحالی‌که این عقل فرومانده و فاسد است، به خاطر این‌که بیشتر خودش را تحت فرمان غریزه حیوانی درآورده است، و چون به این اندازه از گمراهی رسیده است، گمان می‌برد که نقش اصلیش آن است که پرده از روی وسایل اشباع‌کننده منافع دنیوی ما بردارد و می‌خواهد از این بابت ما را پیروز کند!

ولی شگفتا!! موقعی که عقل و احساسات به‌گونه‌ای واضح باهم تعارض دارند که چنین اتّفاقی در اکثر اوقات می‌افتد، ما به خاطر این‌که عقل بر احساسات سیطره داشته باشد، سر تسلیم به سروسامان دادن عقل فرود می‌آوریم، بنابراین؛ آیا ما با این عمل‌مان در موضع انحرافی قرار گرفته‌ایم؟ ...

و موقعی که عقل به وسیله سیطره‌ای که یافته، راه باطل را در رفع اختلاف برمی‌گزیند، آیا در یک زمان هم خودش را بدین وسیله داور و درعین‌حال طرف دعوا قرار نداده است؟ ...

هرگاه ما با این استدلال تا آخر پیش برویم، این حق برای ما ثابت می‌شود که از خودمان راجع به این مطلب بپرسیم، در صورتی که آفریدگار این فطرت با تمام تنوّعی که دارد، عملی را بپسندد که بخش مهم‌تر و جلوتر از آفریده او را در راه دیگری که پیش آمده، فدا کند، در واقع چه دلیلی وجود دارد که خدای تعالی به این فدا کردن دستور داده باشد؟

و کجا چنین وکالتی داده شده است تا به مقتضای آن تنها یک جزء از آفرینش به نام آفریدگار سخن بگوید؟ و چه چیز در این دعوا می‌تواند راهنمای ما باشد؟ آیا آن راهنما غریزه صداقت است؟ و یا خودخواهی و مغرور بودن به تیزهوشی و ذکاوت؟

تردیدی نیست که اراده عقلانی، گران‌ترین جزء وجود ماست و همان عاملی است که بدان وسیله از موجودات دیگر تفاوت داریم، درحالی‌که در بقیّه امور ما با همه موجودات دنیا مشترک هستیم.

به راستی که اراده، ملکه‌ای است که می‌تواند ما را متمرکز در خود نموده و خودآگاهی بدهد،