آیین اخلاق در قرآن صفحه 467

درحالی‌که حواس و غرایز، ما را به خارج از ذات متوجّه می‌سازند. بنابراین، اراده این ویژگی را دارد که آفریدگار هستی به حق او را سروری داده و نقش یک اصل منظّم را بر او ارزانی فرموده باشد.

ولی آیا این کار عادلانه است که بزرگ یک ملّت و رعیّت بدون نظرخواهی از آنها، فرمان صادر کند؟ آیا لازم نیست که تمام نیروی خودش را صرف کند تا به اندازه توان آنها رشد داده و ترقّی آنها را تأمین نماید؟

در این ساماندهی و تنظیم تا کجا این کار دموکراسی پیش می‌رود، و نافرمانی و خودسری از کجا شروع می‌شود؟ و چه کسی می‌تواند چنین خطّ فاصلی را روی اساس درستی نسبت به انحراف، ترسیم نماید؟ ...

البتّه این مطلب را فقهای اسلامی- به‌جز شمار اندکی از معتزله و نظایر آنها- دریافته‌اند. و این گروه فقها مقرّر داشته‌اند که جهت پاسخ‌گویی به مسئولیّت‌مان در برابر خدا ناگزیر شریعتی از طرف خدا به‌طور مثبت و روشن، در برابر این قانون درونی که از آغاز در فطرت ما به ودیعت نهاده‌اند، لازم و ضروری است. و هرگز نقش این شریعت و قانون تازه بدون تردید، آن نیست که قانون فطرت را باطل کند، چون هر دو تا وقتی که باهم اختلافی ندارند، حق و بجا هستند، ولی نقش قانون الهی تأیید قانون فطرت است و آن را به عنوان یک سند معتبر معرّفی نماید، البتّه همه این‌ها پس از آن است که آن را کاملا از اوهام پاک و پاکیزه نماید.

و لازم است که قانون این پاکسازی قبلی به‌طور بدیهی با پیشگیری از گمراهی‌های عقل راهنما آغاز شود، پیش از آنکه به ضلالت بیفتد و هم‌چنین با بیدارسازی وجدان خفته در سایه شکستن اوهام.

تقی الدّین بن تیمیه می‌گوید: «پیامبران برای تکمیل فطرت مبعوث شده‌اند، نه برای دگرگون ساختن فطرت.» «1»، و جدای از این طرز تفکّر ممکن است بگوییم، محورهایی را که این آیین ایجابی اثبات می‌کند، تا برای وجدان فردی این امکان را فراهم آورد و بتواند با روشی آزاد و قانونی، حقّ خودش را از این محورها بجوید و آزاد گردد. نه تنها از آن جهت که حلال یا حرام