آیین اخلاق در قرآن صفحه 468

است، بلکه درعین‌حال برای آنچه که به حق مورد قبول عقل است، و آنچه از این قبیل نمی‌باشد. بنابراین؛ آنچه مخالف نقل است، مخالف عقل نیز خواهد بود. و همان‌طوری که ابن تیمیه گفت: «هر گمراهی‌ای به یقین مخالفت با عقل است، همان‌طور که مخالفت با شرع نیز هست.» «1»

به این ترتیب؛ این آیین دینی نیامده تا جای اخلاق و یا ضدّ اخلاق را بگیرد، بلکه آمده است تا آن را فرض و واجب گرداند و همواره آن را مورد توجّه قرار دهد. و ما به‌واقع مقدار توجّه خاصّی را که قرآن به اخلاق دارد، به خوبی دیدیم، اوامر اخلاقی را اجرا می‌کند و بر مطابقت آنها با عقل سخت پافشاری دارد و نیز مطابقت با حکمت، حقیقت، عدالت و استقامت از جنبه‌های ارزشی دیگر که ساختار ذاتی وجدان اخلاقی از آنها فراهم می‌آید.

و دیدیم چگونه قرآن کریم نتایجی را که از ارتباط نفس با فضیلت پدید می‌آید و تأثیر عمل آدمی روی دل و جان و نیز درباره اهمّیّت پشیمانی و توبه، مطالبی را مطرح می‌سازد. و تمام این‌ها به وجدان فردی مربوط می‌شود.

جز این‌که انسان به عنوان یک موجود عاقل و درعین‌حال موجودی اجتماعی در معرض برخورد دو نیروی ظاهری و باطنی است که اوامر خویش را یا از هردوی آنها باهم دریافت می‌کند و یا به‌طور متوالی؛ یکی پس از دیگری ... و بر ما رواست که بگوییم: بیشترین و مهم‌ترین غذای روحی و ارزش‌های والا نسبت به هر انسانی که در اجتماع زندگی می‌کند، قبل از هر چیز از بیرون وارد وجود او می‌شود، ولی او پس از این‌که در آن باره می‌اندیشد و بررسی می‌کند، مختار است که آن را به‌طور کامل تجسّم بخشد و یا این‌که آن را طرد کند و بهتر از آن را جایگزین سازد.

بنابراین؛ در مورد سیطره اخلاقی، کدام جنبه است که به امّت اسلامی بازمی‌گردد؟

این جنبه علی‌رغم محدود بودنش، از مهم‌ترین جنبه‌هاست، زیرا حدود این جنبه چیزی نیست، جز حدودی که عدالت فطری و قوانین عمومی عدالت که از طرف خدا نازل شده، آنها را فرض و واجب نموده است. به راستی که ما تنها به خاطر دوست داشتن جامعه و باهم بودن، اعتقاد به احترام و اطاعت از قانون را نداریم، درحالی‌که آن یک قرار اجماعی برای هیئت