آیین اخلاق در قرآن صفحه 481

فصل چهارم نیّتها و انگیزه‌ها

اشاره

نیّت [noitnetni L] به معنای وسیع کلمه، حرکتی است که بدان وسیله اراده به سوی کار معیّنی،- خواه برای فراهم کردن، یا برای رسیدن به آن- رو می‌آورد.

موضوع مباشر برای اراده فاعله همان عملی است که می‌خواهد انجام دهد، ولی این کار هم چون یک خواسته ارادی به‌طور کامل امکان‌پذیر نیست، مگر موقعی که انسان در متن آن عمل بنگرد و در پشت سر آن چیزی از خیر و نیکی را ببیند، آن نیکی هرچه باشد، کار را در نظر انسان خوب جلوه می‌دهد و انگیزه وجود آن را بیان می‌دارد و در همین‌جا موضوع غیر مباشر و یا آخرین هدف نهفته است و این همان چیزی است که شخص عاقل و هوشیار بدان روی می‌آورد و آنچه را که بخواهد بدو می‌رسد.

واژه «غایت» [nif] یا هدف [tub] بر این موضوع بعید از آن جهت اطلاق می‌شود که در آینده تحقّق می‌یابد و به‌طور مشخّص کوشش و تلاش به دنبال آن و برای رسیدن به آن است، ولی از آن جهت که این موضوع یک آغاز و یا تفکّری است که فعّالیّت ارادی را برای خود آماده و مهیّا می‌سازد، به آن «انگیزه» [fitoM] و یا «دافع» وادارکننده [eliboM] نیز می‌گویند، بنابراین؛ این دو واژه از نظر همگان دو واژه معتبر و به‌طور کامل مترادف و هم‌معنایند، درعین‌حال این دو واژه مشتمل بر انواع دلالت‌ها به مقدار کافی نیز هستند و برای تصوّرات ما، در این آماده‌سازی عملی نقش‌های مختلفی را ایفا می‌کنند. بنابراین؛ از آن جهت که انگیزه است، اندیشه بالاترین خیر را به صورت عقلی محض در ذهن ما به وجود می‌آورد، در اجرای عمل مورد تصمیم به کار گرفته می‌شود و آن را یک عمل معقول می‌سازد و مطابقت آن را با قانون و یا شرع بیان می‌کند.