آیین اخلاق در قرآن صفحه 482

جز این‌که وقتی ما از این مرحله عقلانی می‌گذریم، می‌بینیم که اندیشه هدف هم‌چون محرّکی برای ما تجسّم پیدا می‌کند، ما را به کوشش وامی‌دارد، و موقعی که از جهت این تأثیرگذاریش روی اراده به آن می‌نگریم، نام وادارکننده «دافع» [elibom] را بر آن اطلاق می‌کنیم.

کانت، در این تفاوت واژگان، بسی دورتر از این‌ها رفته است، آنجا که واژه «دافع» [elibom] را به نوع غایت‌ها و اهداف ذاتی که تنها نسبت به همان شخص صادق است، اطلاق می‌کند، درحالی‌که انگیزه «باعث» [sfitom] از نظر کانت غایات موضوعی است که نسبت به همه موجودات عاقل صدق می‌کند «1»، (یعنی هر موجودی غایتی دارد).

و جریان این انواع دلالت‌ها هرچه باشد، نقطه بحث ما در این فصل، تفاوت روشنی است که بین دو نوع از مطالب ارادی وجود دارد که عبارت است از: ماهیّت اراده [iouq eL] و سبب اراده [iouqruop eL].

به راستی این مطلب از نظر ما جزو مسلّمات است که در هر تصمیم عادی- و معمولی که پس از دقّت کافی گرفته می‌شود- ناگزیر اراده، باید دو نگاه و دو نگرش داشته باشد: یکی متوجّه عمل و دیگری متوجّه هدف و غایت باشد. و همین چشم غایت‌بین است که اراده آن را فرو می‌بندد، ولی نه آنکه به‌طور کلّی آن چشم بسته باشد، و از این‌رو گاهی موضوع مورد توجّه از میدان شعور واضح دور می‌ماند، ولی این، هرگز از حقیقت حضور آن موضوع در محدوده آگاهی یا ناآگاهی چیزی را نمی‌کاهد، بلکه او عمیق‌تر و ویژه‌تر از این‌هاست. و بلکه همین موضوع نخستین اصلی است که الهام‌بخش اراده شده و حرکت آن را به سمت عمل مشخّص می‌کند.

این دو نگرش برای اراده دو موضوع مختلف از موضوعات بحث و بررسی در علم اخلاق است. بنابراین؛ وقتی که نیّت غایی به‌طور خاص از نظر دانشمندان اخلاق بیشتر بها داده می‌شود، می‌بینیم که روان‌شناسان و داوران و قضات بیشتر به بحث و بررسی نیّت به مفهوم عام و به شکل موضوعی به‌طور کلّی می‌پردازند، به‌گونه‌ای که بر ما رواست، بین این دو نوع از نیّت را تفاوت بگذاریم، و بر هرکدام به‌طور خاص نام: نیّت اخلاقی و نیّت روانی یا (سکولوژی) را اطلاق

.148 .p ,noitces 2 ,srueoM sed .at ?em al ed .tnemednoF ,tnaK