آیین اخلاق در قرآن صفحه 483

کنیم، نه آنکه علم اخلاق به گزینش موضوع مباشر اهمّیّت ندهد (برعکس، بلکه این گزینش موضوع، نخستین شرط آن است)، ولی به خاطر آنکه عمل مربوطه‌ای که این نیّت نخستین را به‌طور کامل فاقد است، در محدوده اخلاق

[ elaromA ]

«1» نمی‌گنجد، به این معنی که منحرف از آن است، درحالی‌که اراده‌ای که به دنبال هدف‌های نامشروع می‌شتابد، اراده ضدّ اخلاق [elarommi] یعنی تبه‌کار است.

امّا نیّت روانی، بیش از آنچه که به حقیقت زندگی اجازه کار را می‌دهد، عمل نمی‌کند، واقعیّت حیات است که آن را صحّه می‌گذارد و بر آن اعتماد می‌کند، درحالی‌که نیّت نیکوی اخلاقی، ارزش‌های مناسب را به سمت آن عمل جلب می‌کند. بی‌تردید، پسندیده خواهد بود که این دو نوع عمل را در زبان رایج به دو نام مختلف مشخّص کنند، ولی با کمال تأسف این کار انجام نگرفته است، بلکه همواره با یک لفظ بین این مفهوم خلط می‌شود، تنها راهی که برای رفع این مشکل برای ما مانده، این است که معنای دقیق مورد نظر را برحسب سبک و سیاق و یا شرایط و مواردی که استعمال شده، از همان یک لفظ استفاده کنیم. امّا کسانی که سخت علاقه دارند که به طور وضوح و مشخّص معنی آن را بدانند، سزاوار است که به صفات ممیّزه و به ویژگی‌هایی از قبیل: معنای اوّل، یا معنای دوم، نیّت مباشر یا غیر مباشر، روانی یا اخلاقی، موضوعی و یا غایی آن را مشخّص کنند.

با این همه، برخی از علمای اخلاق به نام [نیت noitnetnI] برای معنایی که ارتباط با عمل دارد، و به نام [قصد etilannoitnetni] برای معنایی که به غایت مربوط می‌شود، بسنده می‌کنند، تا به نحوی این مشکل را حل کنند و درعین‌حال سخن را کوتاه می‌کنند.

امّا ما این دو مبحث را با دو واژه: [نیت noitnetnI] و [انگیزه‌ها seliboM] به خاطر وضوح بیشتر، عنوان می‌کنیم.

نیّت [noitnetni L] به معنای وسیع کلمه، حرکتی است که بدان وسیله اراده به سوی کار معیّنی،- خواه برای فراهم کردن، یا برای رسیدن به آن- رو می‌آورد.

اشاره

ما هم‌اکنون فرض را بر این قرار می‌دهیم که ممکن است اراده، خود را در همان عمل