آیین اخلاق در قرآن صفحه 485

الف: نیّت هم‌چون شرطی برای باور داشتن عمل است‌

امّا نسبت به نخستین مسئله، یعنی مسئله مربوط به فقدان نیّت، برای این‌که این مسئله بیشتر مشخّص گردد، نخست باید آنچه قبلا در مورد مسئولیّت گفته شد و گذشت، یادآور شویم.

البتّه دیدیم «1» که چگونه شرع اسلام از هر عملی که یکی از دو عنصر معرفت و اراده را نداشته باشد، روگردان است. بنابراین؛ عملی که ناآگاهانه و یا پدیده مادّی صرفی که از طریق ما پدید می‌آید، بدون این‌که آن را درک کنیم؛ به این ترتیب که- به‌طور مثال- خوابیده باشیم، این عمل را امکان ندارد، تا وقتی که نتوانیم روی آن حساب کنیم، به عنوان یک عمل خوب و یا بد توصیف نماییم. و از این قبیل است عمل آگاهانه، موقعی که از روی اراده انجام نگیرد، البتّه چنین چیزی وسیله علم و آگاهی ما سامان می‌پذیرد، ولی جدای از اراده ما به صورت تصادفی متعرّض آن می‌شویم؛ بنابراین از نیرویی غیر مقاوم صادر شده است و چنین چیزی، اتّفاقی و برخوردی تحقّق یافته است.

البتّه تاکنون می‌گفتیم که مبادی قانونی و اصول اخلاقی در کنار هم حرکت می‌کنند. جز این که از زمانی جدایی شروع می‌شود که امری مربوط به عمل آگاهانه و ارادی بوده، ولی نیاز به نیّت داشته باشد، یعنی وقتی که قانون به سمتی از آن حرکت می‌کند و اراده بر جانب دیگری می‌گردد، به‌گونه‌ای که از جنبه مادّی ممکن است با قانون هم‌سو باشد و یا مخالف آن، ولی از جنبه روحی و روانی که پایان‌بخش آن بوده، امکان ندارد که چنین اتفاقی بیفتد، و این حالت مثل حالت قتل غیر عمدی است، و یا هر پدیده‌ای که با نیّت خوبی پدید می‌آید، ولی باعث زیان و ضرر دیگران می‌شود.

بنابراین؛ موقعی که قانون اخلاقی اعلان می‌کند، چنان‌که قانون مجازات از سوی دیگر اعلان می‌دارد: که اعمال ما به ما منسوب نیست، مگر به قدر نیّتی که به اعمال ما می‌انجامد، از این‌رو قانون مدنی می‌خواهد اینجا نوعی از راه حلّ عادلانه را اجرا کند: و آن راه حل، هرچند که شخص را تبرئه می‌کند، بخشی از ثروتش را برای اصلاح و جبران ضرر و زیانی که باعث شده، به