آیین اخلاق در قرآن صفحه 486

خدمت می‌گیرد.

این قسمت‌هایی که از جهت نگرش مسئولیّت و مجازات تقدیم داشتیم، باید در اینجا دوباره آن‌ها را از جهت نگرش تصدیق بر انجام عمل بازنگری کنیم. بنابراین؛ از زاویه اخیر، به نظر می‌رسد، آنچه از نتایجی را که ما رسیدیم، در موارد مختلفی در معرض رد و نقض و یا اعتراض و هجوم قرار دارد، از آنجا که شرع اسلام اظهار می‌دارد که به هر مقدار از نتیجه‌ای که به دست آمده، قانع است، حتّی اگر نتیجه‌ای برخلاف نیّت ما و یا ناخودآگاه، عاید ما شده باشد.

ممکن است این را به جلوگیری وام مشخّصی از طرف شخص ثالثی تشبیه کرد، بدون این که طرف مقابل به بدهکار اخطار کرده باشد و یا درخواست کرده باشد که مالش را به او بازپس دهد.

و حتّی اگر طلبکار به تصرّفات قهری متوسّل شده باشد و جریان به حدّی رسیده که حقّ خود را از بدهکار به زور بگیرد و هرگز چیزی از مطالباتش را به او برگشت نداده باشند.

و ممکن است که ادای امانت و مساعدت و همیاری صاحبان سهام در همان شرایط به‌طور کامل انجام یابد. حتّی در حالتی که توانگران از پرداخت زکات یک دهم مال خود، خودداری کنند، در چنین حالتی حکومت می‌تواند، بلکه بر او لازم و واجب است که در چنین شرایطی انواع و اقسام فشار را بر ثروتمندان وارد کند، تا این‌که بدین وسیله حقّ مستمندان را تأمین نماید. و بی‌تردید، ما از جریان جنگ کوبنده و دشواری که خلیفه اوّل- ابو بکر- دراین‌باره وارد آن معرکه شد، اطّلاع داریم. «1»

__________________________________________________
(1)- این یکی از علل و اسباب جنگ ردّه بود، که ابو بکر همان وقت گفت: «به خدا سوگند که من با کسانی که بین نماز و زکات تفاوت قائل شوند، خواهم جنگید، زیراکه زکات حقّ مال است، به خدا سوگند اگر آنها به خاطر شدّت و تنگی معیشت به من زکات نمی‌پردازند، درحالی‌که به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌پرداختند، به خاطر این پرداخت نکردنشان با آن‌ها خواهم جنگید.». بخاری- باب وجوب زکات (مترجم عربی). ر ک: صحیح بخاری: 2/ 507، حدیث 1335 و 1388 و 6/ 2538، حدیث 6526 و 6855؛ صحیح مسلم: 1/ 51، حدیث 20؛ صحیح ابن حبّان: 1/ 449، حدیث 216؛ المستدرک علی الصّحیحین: 1/ 544، حدیث 1427؛ سنن ترمذی: 5/ 3، حدیث 2607؛ مجمع الزّوائد: 6/ 225.

اگر منظور مترجم (از فرانسه به عربی) از جنگ رده، جنگ با مسیلمه کذّاب، سجاح، اسود عنسی و پیروان ایشان باشد، درست است، ولی اگر معنایی را فراگیرتر از آن منظور داشته، به‌گونه‌ای که داستان مالک بن نویره را نیز شامل می‌شود، باید توجّه-

__________________________________________________