آیین اخلاق در قرآن صفحه 500

می‌تواند به‌طور مستقیم هر دو مجموعه از دشواری‌هایی را که اندکی قبل با آن‌ها روبه‌رو شدیم، حل نماید و هرگز دشوار نخواهد بود که در تمام حالت‌هایی که قبلا ذکر شد؛ فردی یا اجتماعی که عملی در آن حالات از روی جهل و یا اجبار و اکراه انجام گرفته است، از صدق این طرز تفکّر بهره‌ای از قبول و موافقت را تحقّق بخشیم.

آیا باوجود این، ما نیاز داریم که بگوییم هدف از تمام این گفت‌وگوها آن است که به موضوعات اخلاقی اعتبار آنها را برگردانیم و از عمل بدون نیّت برخی ارزش‌ها را به کناری نهیم؟!

از بدیهیّات است که چنین عملی را نمی‌توان به فردی از مردم نسبت داد، زیراکه عملی انجام می‌گیرد، ولی نامی به همراه نداشته و کمترین فضیلتی را برای شخص به دنبال خود ندارد.

البتّه دیدیم که مدرسه عراقی (مذهب حنفی) باوجود اینکه از همه مدارس و مذاهب دیگر در موضوع نیّت به عنوان شرط صحّت فعل، کمتر توجّه داشت، چگونه در ضرورت وجود نیّت به عنوان شرطی برای ارزش عمل، یعنی شرط کمال به مدارس دیگر می‌پیوندد و در این صورت، پس اجماع در این نقطه (یعنی این‌که نیّت شرط کمال باشد) امر مسلّم و معیّن است، برعکس آنکه در نیمه دوم این مسئله در مورد این‌که تا هر زمان که امر و فرمان الهی مربوط به واجب حقیقی ایجابی باشد- تا آنجا که ما می‌دانیم- هیچ مذهبی از مذاهب اسلامی، صحّت اخلاقی هرگونه عمل موضوعی را که فاقد تفکّر قطعی و ضروری از طرف وجدان باشد، قبول ندارد. البتّه ما هم اکنون دیدیم هرجا که این صحّت احیانا برای عمل بیشتر باشد، تصوّر قانون در شکل عدالت جانبی و غیر شخصی امکان‌پذیر است؛ با هدف شی‌ء نه هدف شخص تا آنجا که گویا ظاهر عبارت در این صدد نیست: «باید انجام دهید!» بلکه درصدد آن است که بگوید: «باید چنین باشد.»، بدین معنی که آنها می‌خواهند اندیشه تکلیف را در حالت معیّنی به معنی اخلاقی کلمه، لغو کنند.

و این‌چنین می‌یابیم که رابطه کلّی و ضروری که حدیث در بین عمل و نیّت برقرار کرده است، به اجماع مذاهب محترم است.

ب: نیّت و طبیعت فعل اخلاقی‌

بحث نخستین مسئله، به‌ویژه بحث فقدان نیّت این زمینه را فراهم کرد که اصل نیّت را- به