آیین اخلاق در قرآن صفحه 524

مورد قبول از جنبه نظر خاصّی بسنده می‌کند، به این معنی که آخرین هدف مورد توجّه شرع اسلام، سلامت نفس است، و تا وقتی که سلامت نفس باقی است، چیزی جز وسایل رسیدن به این هدف مورد توجّه نمی‌باشد. و ما می‌گوییم: باید هم‌چنین باشد!! ... ولی اگر این رجحان نسبت به اعمال بدنی درست باشد، این حرف درستی است، ولی آیا در مقابل قلبی نیز همین‌طور است؟ و آیا نیّت از حقیقت تلاش درونی بهتر است یا نه؟ و اگر بهتر باشد، چرا بهتر است؟ این‌ها را دیگر غزّالی نگفته است.

و علی‌رغم تناقضی که در تأکید و تأیید این نظریّه به چشم می‌خورد، باوجود این ما می‌بینیم از چیزهایی که ممکن است اثبات کرد، اوّلا: چون شارحان حدیث ما را بر این گمان واداشته‌اند که این جنبه نظر فقه اسلامی است، بدون رجوع به این عبارت که سندش به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ضعیف است، بلکه با رجوع به سخن دیگر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که سندش مشهورتر و محکم است که فرمود: «همانا اعمال در گرو نیّت‌هاست.» «1»، می‌گویند: «تمام اعمال، اقوال و افعال واجب و مستحب خواه کم و یا زیاد که از مکلّفان مؤمن با نیّت صادر می‌شود، صحیح است و یا اسقاط تکلیف می‌کند. بنابراین؛ هیچ عملی بدون نیّت پذیرفته نیست، مگر آن اعمالی که دخالت نیّت در آن محال است، مانند خود نیّت و خداشناسی، زیراکه نیّت در این‌ها محال است.» ...، و چه‌بسا به حرکت نفس، نام عمل را اطلاق کرده‌اند، بنابراین می‌گویند: «عمل عبارت است از پدید آوردن چیزی، خواه قولی، یا فعل بدنی و عضوی و یا قلبی و درونی باشد.» «2».

اکنون ببینیم چگونه این نظریّه را تجویز می‌کنیم؟ آیا این تناقض نیست که در اخلاق چیزهایی را اثبات کنیم که ارزشی بالاتر از ارزش ذات عمل اخلاقی دارند؟

به راستی که طرح مسئله به این نحو، کم‌بها دادن و انحراف از آن است. بنابراین؛ آنچه را که ما ادّعا می‌کنیم این است که در عمل زمینه‌ای برای جداسازی بین دو مرحله متفاوت وجود دارد، به این ترتیب که پیش از آنکه به یک عملی ملتزم شویم. سزاوار است که مبدأ آن را پیدا کنیم و روشی برای آن داشته باشیم، و وسایلی را برای آن فراهم نماییم و هدف آن را مشخّص کنیم. و در یک کلمه: شایسته است پیش از اجرای یک عمل آن را به شریعت پیوند دهیم.

__________________________________________________
(1)- سند و منابع این حدیث در قبل گذشت.
(2)- ر ک: ارشاد السّاری، قسطلانی: 1/ 52- 53.