آیین اخلاق در قرآن صفحه 525

بنابراین؛ جنبه شرعی، شرط صحّت عمل و جلوتر از جنبه اجرای عمل در بعد اخلاق و یا در سیاست است.

و هرگاه نقش نیّت خوب، به‌طور خاص نقش گزینش صحیح است، از آن جهت که یک نیکی اخلاقی است، پس معنای این سخن چنین خواهد بود که نیّت وابسته به تکلیف است، از آن جهت که تکلیف است و به‌طور صریح این صفت را داراست.

هر تلاشی تا وقتی که وارد قلب و نیّت نشود و با قانون و شرع مطابقت ننماید، به ذات خود تلاشی منحرف و مبهم است، خواه متّصف به صفت قداست و یا ناپاکی و پلیدی، یا طاعت و معصیت، خوب یا بد و یا بی‌حساب و به پیروی از روشی که منظور نظر شخص است انجام پذیرفته باشد. علمای اخلاق اسلامی، حتّی فقهای امور عبادی از دیرزمان روی این نظریّه پافشاری داشته‌اند، همان‌طوری که حدیث متواتر بدون تردید از قول پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معنایی جز این ندارد. و بر این اساس، آنچه در مورد مشتبه شدن اعمال ظاهری صادق است، به‌طور کامل بر تلاش‌های باطنی ما نیز صادق است. بنابراین؛ موقعی که انسان از امر شرع غافل است، سپس در برابر خود این احساس را دارد که انگیزه‌ای او را بر این واداشته تا از خودش بخواهد که در این دنیا از منافع خوددوستی به دور و دوستدار خویشاوندان بوده و کرامت و اخلاص برای انسانیّت را بطلبد. به این ترتیب لازم است تا به وسیله این احساسات ارزشمند فریفته نشود زیرا این کششی که ما در خود احساس می‌کنیم؛ این علاقه بر تحسین صفت خودمان، چه‌بسا به خاطر تأثیر نوعی از ندای فطری، و یا به خاطر عشقمان به کمال و یا به مجرّد رغبت و علاقه‌مان در ارتباط با توانایی خلّاقه‌ای که داریم، بر ما فرض شده است و یا به خاطر آنکه برای خودمان به نوعی از همسانی پاک و پاکیزه در رفتار ظاهری‌مان برسیم و بدان وسیله مطمئن شویم که ما در برابر مردم یا به خاطر عوامل و اسباب دیگری با خلوص کمتر یا بیشتر هرگز نمی‌لغزیم.

نیّتی را که در انجام این عمل به همراه دارم که به تلاش درونی من معنی می‌دهد؛ همان نیّتی که با عمل به صفت نوعی‌اش هماهنگ است و با نشان خاصّ خود آن عمل را مشخّص می‌کند. به راستی که این نیّت رگ و ریشه عمل و حیات آن است، و شبیه‌تر به روح روح است.