آیین اخلاق در قرآن صفحه 526

د- آیا نیّت تنها کافی است؟

ما به‌طور متوالی سه حالت را مطرح کردیم:

در حالت اوّل: عمل بدون نیّت انجام می‌گیرد، این حالت بطلان اخلاقی است.

در حالت دوم: عمل و نیّت هر دو در کار است، ولی برخی کاستی‌ها بر آنها عارض شده است، در آن صورت یا نیّت بد است که این حالت غیر اخلاقی است، و یا این‌که عمل مطابق نیّت نیست، این حالت انحراف است که احتمال پستی و یا بخشش می‌رود.

در حالت سوم: عمل و نیّت هر دو وجود دارد و هم‌سو و مطابق که حالت اخلاقی کامل با برتری نیّت می‌باشد.

امّا حالتی که باقی مانده، نقطه مقابل حالت اوّل است و آن حالتی است که نیّت اخلاقی تنها و بدون تبیین به وسیله عمل در نظر گرفته شود، یعنی نیّت بتواند نقش فعل اخلاقی تکامل یافته‌ای را ایفا کند، در این صورت از خود می‌پرسیم؛ یعنی چه که نیّت خودکفا باشد؟

نخست باید دو معنایی را که واژه نیّت [noitnetnI] دارد، یادآور شویم. آنها معانی هستند که علمای اخلاق به تفاوت بین آنها همّت گمارده‌اند. گاهی این واژه، احیانا به معنای عزم راسخ می‌آید، که جز در برابر گردنه واقعی سخت و صعب العبوری متوقّف نمی‌شود، ولی بیشتر وقت‌ها مقصود از این واژه در مرحله تدبّر و تردّد، علاقه و یا گرایش مشروعی است. «1».

ما نیازی نداریم که به ارزیابی معنای دوم بپردازیم، زیرا انسانی که وسیله عادات نرم خود گره خورده و کسی که نمی‌خواهد مشکلاتی را که سر راه هر نوع کوشش خوبی سبز می‌شود، درهم بشکند؛ انسانی که از هر وسیله متزلزل‌کننده آسایش، مانعی می‌سازد، این انسان بدیهی

یکی این‌که قصد خلوص داری و از عمل خود چیزی جز خدا را در نظر نمی‌گیری و نیّت می‌کنی که برخیزی و نماز بخوانی و روزه بگیری و خدای تعالی را نافرمانی نکنی، و اگر معصیتی پیش آمد، آن را از خوف خدا ترک کنی، این اراده، همان نیّت تو و همان نیّت خدای عزّ و جلّ است.

و معنای دیگر نیّت آن است که تو می‌خواهی، یا دوست داری که مخلص باشی، ولی اخلاص را از دست داده‌ای، دوست داری که روزه بگیری، ولی نیّت تو روزه‌خواری است، ما یلی نماز بخوانی، ولی تنبلی می‌کنی و یا سرگرمی دنیوی تو را از نماز بازداشته است، و دوست داری که از خوف خدا گناه نکنی، ولی نفس امّاره اجازه توبه را نمی‌دهد، این نوع اراده، دوستی و علاقه تو نسبت به چیزی است.»- (مترجم عربی).