آیین اخلاق در قرآن صفحه 527

است که حق ندارد از برخورد عاطفی‌اش با اعمال خوب به مانند یک صفت اخلاقی پسندیده، و یا هم‌چون پوزشی قابل قبول از ناتوانی خویش، بهره‌مند گردد.

و در این نقطه از روشی استفاده می‌کنیم که قرآن کریم در مورد برخی از کسانی که از هجرت از مکّه به مدینه تخلّف کردند، بدان وسیله حکم کرده است، از این گروه خواسته شد که شهرشان را ترک کنند، چون دشمن در آنجا سیطره افکنده بود، از آنها خواستند که به برادران مسلمانشان که به مدینه هجرت کرده بودند، ملحق شوند، ولی آنها این دعوت را نپذیرفتند و آنها به این دلیل در جای خودشان ماندند که در زمین مستضعف می‌باشند، ولی قرآن مجید به دنبال آن می‌فرماید: «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً.» «1»، آن‌گاه از این جمع استثنا می‌کند و می‌فرماید: «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا فَأُولئِکَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً.» «2».

همان‌طوری که حدیث نفس‌ها و میل طبیعی که شخص در برابر لذّت معیّن حسّی و یا خیالی احساس می‌کند، بهره بیشتری از نیّت خوب جاهلانه ندارد. بنابراین؛ تمام این‌ها نسبت به ما- تا وقتی که اراده قطعی بر آنها نداریم- عملی را به وجود نمی‌آورد که ما را از آن مؤاخذه کنند.

رسول خدا در روایتی که ابو هریره از آن حضرت نقل کرده، می‌فرماید: «خداوند به خاطر من از وسوسه‌های قلبی امّتم تا وقتی که عمل نکرده‌اند و یا به زبان نیاورده‌اند، گذشته و چشم‌پوشی کرده است.» «3».

امّا راجع به آنچه به نیّت به معنای دقیق کلمه مربوط می‌شود، آن است که به عمل

__________________________________________________
(1)- نساء (4) آیه 97: مگر سرزمین پروردگار تو وسیع و پهناور نبود که مهاجرت کنید و خود را از آن محیط آلوده و خفقان‌بار برهانید. این‌گونه اشخاص (که با عذرهای واهی و مصلحت‌اندیشی شخصی شانه از هجرت خالی می‌کنند.) جایگاهشان دوزخ و بد سرانجامی است.
(2)- نساء (4) آیه 98 و 99: مردان و زنان و کودکانی که هیچ چاره‌ای برای هجرت و برای نجات از آن محیط آلوده نمی‌یابند، از این حکم مستثنی هستند، ممکن است این‌ها مشمول عفو خداوند گردند و خداوند همواره بخشنده و آمرزنده است.
(3)- ر ک: صحیح بخاری: 6/ 2454، حدیث 6287، و در متن اصلی عبارت متفاوت است و می‌گوید: «برای امّتم از آنچه در دلشان وسوسه شده و یا به زبان آورده‌اند، خداوند گذشت کرده و عفو نموده است.» (مترجم عربی) ر ک: تفسیر قرطبی: 8/ 211؛ سنن کبرای بیهقی: 2/ 349، حدیث 3685؛ المعجم الأوسط: 4/ 74، حدیث 3648؛ شعب الإیمان: 1/ 299، حدیث 331؛ فتح الباری: 11/ 552.