آیین اخلاق در قرآن صفحه 528

درنیامده، چون روی‌داد و حوادث اجازه نداده است. مسئله آن نیست که بدانیم ارزش اخلاقی دارد یا این‌که جهت استحقاق پاداش و یا کیفر کافی باشد. بنابراین؛ به‌طور مطلق تردیدی نیست که مسئولیّت اخلاقی وقتی کامل است که تصمیم کامل گرفته شود، این کلام خداست که می‌فرماید: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا.» «1».

حتّی اگر ما از تصمیم خود برگردیم و به‌طور کامل برعکس آن عمل کنیم، نیّت اوّلی آثار اخلاقی خود را به‌جا گذاشته است، مگر این‌که تصمیم مخالفی را پذیرفته باشیم.

ولی مسئله حقیقی آن است که بدانیم در صورتی که تصمیمی به‌طور کامل گرفته می‌شود و تصمیم دیگری بین آن تصمیم اوّلی و بین تحقّق عمل فاصله می‌اندازد، آیا ارزش کامل اخلاقی را دارد؟ و باید آن حالتی را که این فاصله را در ما ایجاد کرده، نتیجه ناتوانی و کم‌تلاشی و نقص تصمیم از طرف ماست، به کناری بگذاریم.

و بدیهی است که در این شرایط سزاوار نیست که نیّت در مقایسه با عمل در یک رتبه قرار گیرند و در همان درجه سنجیده شود. و باید در همان حالتی که نیّت را فرض می‌کنیم، در نظر داشته باشیم که دو فرد طالب عمل اخلاقی جنبه انسانی خود را به‌طور کامل به کار می‌گیرند و هردوی آنها هیچ نوع وسیله‌ای را که در توان دارند، برای تحقّق بخشیدن به عمل ارادی خود مهمل نمی‌گذارند. و چون پیروزی یکی از آنها و محکومیّت دیگری را نمی‌شود، جز به فرصت بیرونی و مستقل از اراده آنها نسبت داد. بنابراین؛ بدون تردید جایز است که بین آن دو همسانی کاملی را برقرار نماییم.

جز این‌که ما از سوی دیگر این توان و قدرت را نداریم تا آنچه را که رابطه قدرت اجرایی ما از ارزش‌های مثبت و منفی که در جهان پیرامون و نیز در نفس خودمان وجود دارد، نادیده بگیریم.

و هرگاه بگوییم: این ارتباط از شرایط بیرونی بهره گرفته است، زیرا واقعیّتی که پیش‌روی ماست، به‌طور مؤکّد می‌گوید: علی‌رغم این‌که این ممارست و ارتباط به وسیله طبیعت امکان یافته است، ولی همواره با اراده ما سامان می‌گیرد. و این احتمال وجود دارد که ما از چنین