آیین اخلاق در قرآن صفحه 529

امکانی غافل باشیم، ولی نتایجی را که به وسیله تلاش نافذ خودمان به دست آورده‌ایم، و آن چیزی که حقیقت ما را هرچه بیشتر فراگرفته و از وضعیّت قبلی بی‌نیاز ساخته است، همین نتایجی است که ره‌آورد خود ماست و از این‌رو باید بر دقّتمان بیفزاییم.

بنابراین؛ چگونه خواهد بود که ما هر دو حالت را همگام و به‌طور مساوی قرار دهیم؟ ...

باوجود این، هرگاه عین گفته‌های علمای اخلاق را در نظر بگیریم، به یقین جریان از این قرار خواهد بود، زیرا معلوم می‌شود که نظر آنان در اصل بر پایه اعتبارهای عقلی استوار نیست، بلکه بر نصوص و روایات زیادی متّکی است که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده است.

بنابراین؛ باید همین‌جا توقّف کنیم و نخست مهم‌ترین نصوصی را یادآور شویم که دانشمندان بر آنها استناد کرده‌اند، از جمله روایتی است که احنف بن قیس از ابو بکره نقل کرده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«هرگاه دو مسلمان با شمشیر با یکدیگر برخورد کردند، قاتل و مقتول هر دو در آتش دوزخند.». راوی می‌گوید: عرض کردم: این یکی قاتل است، امّا مقتول چرا در دوزخ باشد، فرمود:

«چون او اصرار می‌ورزید بر کشتن طرف مقابل» «1»، و در حدیث دیگری رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صاحبان عذری را که عذرشان مانع از شرکت در جنگ شده، به مجاهدان همراه خود تشبیه کرده، می‌فرماید: «به راستی در مدینه مردمانی هستند که نه با شما راهی را طی کرده و نه همراه شما بیابانی را درنوردیده‌اند، جز این‌که با شما بوده‌اند ... عذر و مانع آنها را بازداشته است.» «2».

و بهتر از آن! می‌فرماید: «به راستی تهی‌دستانی که بر صدقه‌دهندگان رشک می‌برند و غبطه «3» می‌خورند که کاش آنها نیز چنان پاداشی را نزد خدا می‌داشتند، در مقابل آنانی که

__________________________________________________
(1)- ر ک: صحیح بخاری: 1/ 20، حدیث 31 و 6/ 2520، حدیث 6481؛ صحیح مسلم: 4/ 2213، حدیث 2888؛ سنن کبرای بیهقی: 8/ 190؛ سنن ابی داود: 4/ 103، حدیث 4268؛ سنن نسائی: 7/ 124، حدیث 4118؛ المصنّف ابن ابی شیبه:

7/ 460، حدیث 37220؛ مسند احمد: 4/ 401؛ شرح نووی بر صحیح مسلم: 18/ 11.

(2)- ر ک: صحیح بخاری: 4/ 1610، حدیث 4161؛ تفسیر قرطبی: 5/ 342؛ صحیح ابن حبان: 11/ 33، حدیث 4731؛ موارد الظّمآن: 1/ 391، حدیث 1623؛ سنن کبرای بیهقی: 9/ 24؛ سنن ابی داود: 3/ 12، حدیث 2508؛ سنن ابن ماجه: 2/ 923، حدیث 2764 و 2765؛ مسند احمد: 3/ 103، حدیث 1208.
(3)- غبطه، آن است که انسان آرزو می‌کند که مثل دیگری امکان داشته باشد تا کار خیر انجام دهد. رجوع کنید به مختار الصّحاح:

1/ 196.