آیین اخلاق در قرآن صفحه 53

می‌کنند، برخاسته از روح مذهبی است که فراهم‌آورندگان آنها به آن مذهب انتساب دارند- به فرض این‌که نشأت گرفته از نظرات شخصی آنها نباشد!- چون قرآن کریم درباره اخلاق جز به صورت کامل، با شاهد و یا برهان عقلی و یا با زمینه قبلی که داده است، سخنی نمی‌گوید.

و امّا در زمینه اخلاق عملی، چنان‌که می‌دانیم، به راستی که غزالی در کتاب «جواهر القرآن» «1» خواسته است تا جوهر و حقیقت قرآن را بگشاید و آن را به دو عنصر اساسی بازگرداند که یکی از آنها به شناخت مربوط می‌شود و دیگری به رفتار و سلوک و در نهایت، از نوع اوّل به 763 آیه و هم چنین از نوع دوم به 741 آیه منحصر دانسته است. «2»

متأسّفانه این نحو انحصار و دسته‌بندی که در راه فراهم آوردن موادّ اولیّه ساختن یک بنا به عنوان گام اوّل شمرده می‌شود، نمی‌تواند نیازهای ضروری مورد نظر را برای بالا بردن ساختمان به دنبال داشته باشد.

باوجود این، باید اعتراف کنیم که گزینش مواد در مقام عمل، به‌طور کلّی سرچشمه‌ای است که قاعده از آن جوشیده و نشأت گرفته است؛ و به راستی که آیات برگزیده در بخش اخلاق عملی، در بیشتر موارد با موضوع تحقیق ما همسویی دارد.

امّا نسبت به آنچه قاضی ابو بکر جصّاص حنفی (متوفّی 370 ه) «3» در کتاب «احکام القرآن» چاپ استانبول، (1338 ه) آورده، جریان بر این منوال نبوده و خلاف آن است. هم‌چنین، آنچه

__________________________________________________
(1)- کتاب جواهر القرآن، نوشته ابو حامد محمّد بن محمّد غزالی طوسی (متوفّی 505 ه) است. چنان‌که در کشف الظّنون:

1/ 616 و کشف الحجب و الاستار: 44، آمده است.

(2)- مجموع این آیات بالغ بر هزار و پانصد آیه می‌شود که به کمتر از یک چهارم قرآن می‌رسد، و به نظر ایشان بقیّه آیات جز در مسائل تکمیلی به کار گرفته نمی‌شود و- به گفته خود ایشان- به منزله صدفی قرآنی است که یک ماده گران‌قیمت را می‌پوشاند! و این کار قدیمی با برخی تعدیل‌های اندک، توسّط نویسنده ترک زبان- ژنرال محمود مختار کتیر جوغلو- در کتابی با عنوان [ «الحکمة القرآنیّة- آیات مختاره»، seisiohc stesreV [. euqinaroC] [essegaS aL)، پاریس، remhtueG، 1935 م.] وارد زبان فرانسه شده است و نویسنده با این شکل کتاب غزالی را در 1200 آیه، به جای 1500 آیه خلاصه کرده، پس از آنکه هریک از دو عنصر را کاملا با یکدیگر آمیخته است تا به آنجا که عناوین سوره‌ها را- با این‌که قبلا مشخّص و متمایز بوده- انداخته است!
(3)- فاضل ابو بکر احمد بن علی جصّاص رازی از مردم ری، ساکن بغداد که در همان‌جا از دنیا رفت؛ در بغداد ریاست مذهبی را بر عهده داشت و از او درخواست کردند که مقام قضا و داوری را بپذیرد، قبول نکرد. وی کتاب احکام القرآن و نیز کتابی در «اصول فقه» به زبان عربی تألیف کرده است.