آیین اخلاق در قرآن صفحه 535

خودکفاست، ولی به‌هرحال چنین نیّتی در ارزش و اهمّیّت با عمل اخلاقی کلّی برابر نیست.

و اکنون بر عهده ماست که عنصر دیگر را که تاکنون بدون هیچ‌گونه اظهارنظری به حال خود گذاشته شده بود، استخراج کنیم، جنبه غایی برای اراده همان است که به خاطر نیاز روش اخلاقی به سادگی از کنار آن گذشتیم، شایسته است که اکنون در دایره روشنی قرار دهیم. و ما پیش از آنکه عملی را انجام دهیم، می‌دانیم که چه چیز شایسته انجام است و به همین لحاظ آن را انجام می‌دهیم. و موقعی که اقدام بر انجام آن عمل می‌کنیم، می‌دانیم که آن وظیفه ماست و با توجّه و از روی قصد و نیّت آن را انجام می‌دهیم. ولی چرا این وظیفه را من انجام می‌دهم، و با چه هدفی انجام می‌دهم؟

این دو پرسش: چیست؟ و برای چه؟ هرگز در هیچ عملی از اعمال ارادی که ذات عمل به طور کامل درک شود، قابل انفکاک و جدایی نیستند. ملاحظه می‌کنید، آیا پاسخ از این دو پرسش در یک عمل واحد، نهفته است، و بس؟ ... و نه تنها با این دو در یک درجه از اهمّیّت و تأکید روبه‌رو می‌شویم و بس، بلکه پاسخی که به دومی می‌دهیم، همان پاسخی است که به اوّلی باید داد. به این معنی که هدف غایی است که وسایلی را قطعی و لازم می‌سازد (نمی‌گویم: آنها را تجویز می‌کند، اگرچه هدف ظالمانه‌ای باشد!).

موضوع این بحث ما آن است که بدانیم: اخلاق قرآنی برای این پاسخ چه اهمّیّتی قائل است؟ آیا این اخلاق با تمام اهدافی که در وقت اطاعت اوامر اخلاقی مورد توجّه اراده است، بی مبالات است؟ در صورت منفی بودن پاسخ، کدام اهداف است که این اخلاق به‌طور مطلق آنها را مجاز نمی‌داند؟ و کدام اهداف است که می‌پسندد و آنها را مجاز می‌شمارد؟ و کدام مبدأ والایی است که شایسته است، الهام‌بخش اعمال ما باشد؟ ... و آیا این مبدأ الگویی، در همه اعمال نیز مطلوب است؟ و یا این‌که برحسب ارتباطش با تکلیف انسانی و یا به صرف این‌که روش زندگی فردی است، در شرایط عادی به زندگی روزانه ما مربوط می‌شود، کم‌وبیش متفاوت است؟.

به راستی وقتی که ما به‌طور واضح و مشخّص به این قبیل پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم و هنگامی که در برابر امور عامّه درنمی‌مانیم، بدین وسیله ممکن است نظریّه اخلاقی قرآن را در این زمینه به‌طور دقیق عرضه بداریم.

واقعیّت آن است که این مقدار کافی نیست که ما متوجّه باشیم بر این‌که واژه عربی «اسلام»