آیین اخلاق در قرآن صفحه 537

ریشه دوم: «نأی»، یعنی: دور شد «1».

اکنون که اصل مرکّب این اصطلاح را یادآور شدیم که در این صورت آن واژه دو نگرش برای حرکت ارادی است که هر دو در آن واحد بر عمل همسانی وارد می‌شوند که انسان مکلّف به انجام آن است و شامل هدف دوری است که انسان آن را در نظر می‌گیرد.

باوجود این، ما نیازی نداریم بر این‌که به این اشاره ضمنی متمسّک شویم و باید چنین فرض کنیم که این سخن به‌طور خاص به شاخه اوّل توجّه دارد و به‌خصوص در جنبه منفی آن، ولی باید بقیّه روایت را پس از آن کلمه بخوانیم تا معنای دوم را در آن ببینیم که به دست می‌آید و تمام محتوای گسترده سخن را فرامی‌گیرد و اندک‌اندک محسوس می‌شود. رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌فرماید: «به راستی نیّت هرکسی از آن اوست.» «2»، (به هنگام عمل او) سپس حدیث را با این جمله سوم که آخرین جمله است، به پایان می‌رساند: «پس هرکس هجرتش به سوی خدا و رسولش باشد، پس به سوی خدا و رسول هجرت کرده و هرکس هجرتش برای رسیدن به دنیا باشد، پس هجرتش به سوی آن چیزی است که هجرت نموده است.» «3».

بدیهی است که این نقش مهم برای اصل ارزشیابی اخلاقی تحقّق نمی‌یابد، مگر به وسیله نیّت حقیقی اصولی برگرفته از منبع عمیقی که در وجود خود ماست. بنابراین؛ برای تحقّق اصل ارزشیابی چند فکر سطحی نشأت گرفته از ساخت و ساز لغت، باطنی یا گفتنی نیست.

به این ترتیب این نیّت خفیف گاهی تا مدتی انبساط واقعی برای انگیزه‌های ما را

__________________________________________________
(1)- مؤلّف می‌خواهد بگوید: مادّه هر دو فعل یکی و آن (ن- ء- ا) است، هرچند که ترتیب اوّلی با دومی متفاوت است، و این مطلب همان است که در نزد علمای لغت و اشتقاق به نام (اشتقاق کبیر) معروف است، و تحت این عنوان است، برخی از مجموعه‌های سه حرفی که ارتباط نامشخّصی با بعضی از معانی برحسب ترتیب صداها دارد، و این طرز تفکّر درستی است در پاره‌ای از اصول، ولی بدون صدق در همه جا. ابن جنی (لغوی مشهور) برای این منظور مثالی به مجموعه (جیم- باء- راء) زده است که اگر ترتیبش مختلف باشد، به معنی قوّت و شدّت می‌آید ... و ابو منصور ثعالبی در (فقه اللّغه) با او هم‌عقیده شده، رجوع کنید به اسرار اللّغه، ص 49 و بعد از آن از استاد دکتر ابراهیم انیس (مترجم عربی)؛ مختار الصّحاح: 1/ 284؛ لسان العرب:

3/ 493؛ النّهایة: 5/ 122.

(2)- ر ک: صحیح بخاری: 1/ 3، حدیث 1 و 2/ 894، حدیث 2390 و 6/ 2551، حدیث 6553؛ مجمع الزّوائد: 10/ 281؛ سنن کبرای بیهقی: 1/ 298، حدیث 1321؛ سنن ابی داود: 2/ 262، حدیث 2201؛ فتح الباری: 1/ 8.
(3)- ر ک: منابع پیشین.