آیین اخلاق در قرآن صفحه 539

مطابق اراده ما جای خودش را اشغال می‌کند.

بلکه گاهی جایز است که ما از خود این سؤال را داشته باشیم: آیا وقتی که نیّت کلّی و عام است، ممکن است جهت‌دار باشد؟

امام غزّالی بر آن است که انسان توانایی مباشرت بر این توجیه را ندارد و دراین‌باره می‌گوید: «نیّت» تنها انبعاث نفس و توجّه و میل آن است به سوی آنچه که معلوم شود هدف دنیوی یا اخروی نفس همان است. و این میل اگر نباشد، امکان ندارد که به صرف اراده آن را اختراع نموده و به دست آوریم، بلکه هم‌چون سخن شخص گرسنه‌ای خواهد بود که بگوید: من نیّت کرده‌ام که اشتها و میل به غذا داشته باشم! و یا شخص خالی الذّهنی بگوید: من عاشق فلان کس هستم و او را دوست دارم و در دلم او را بزرگ می‌دارم! چنین چیزی محال است. بلکه هیچ راهی برای میل و توجّه دادن قلب به سوی چیزی وجود ندارد، مگر با فراهم آوردن وسایل آن. و این از اموری است که گاهی قابل دسترسی است و گاهی مقدور نیست، بلکه نفس به منظور اجابت هدف انگیزه‌ای که موافق و سازگار با نفس است، به جانب فعل حرکت می‌کند و مادامی که انسان معتقد نباشد که هدفش مربوط به فعلی از افعال است، آهنگ جانب آن را نمی‌کند و این از جمله چیزهایی است که همیشه و در هر زمانی نمی‌تواند معتقد آن باشد و چون معتقد شد و قلب تنها وقتی متوجّه آن می‌شود که فارغ بوده و به هدفی قوی‌تر از آن مشغول نشده باشد. و این هم؛ همیشه امکان‌پذیر نیست، درحالی‌که انگیزه‌ها و موانع آن اسباب و عوامل فراوانی دارد که در اشخاص و حالات و اعمال مختلف، متفاوت است.» غزّالی دراین‌باره مثلی می‌زند و می‌گوید: «به‌طور مثال، هرگاه در کسی شهوت ازدواج و نکاح غلبه کند، ولی هدف صحیحی درباره فرزند از نظر دینی و دنیوی نداشته باشد، ممکن نیست که به نیّت داشتن فرزند آمیزش کند، بلکه به نیّت برآوردن نیاز شهوانی فقط انجام خواهد داد، زیراکه نیّت پاسخ دادن به انگیزه است و انگیزه هم چیزی جز برآوردن خواسته شهوت نیست، بنابراین؛ نیّت فرزند چگونه میسّر است، و هرگاه بر قلبش این نیّت غلبه نکند که انجام سنّت ازدواج به پیروی از فرمان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فضیلت زیادی دارد، امکان ندارد که نیّت ازدواج پیروی از سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باشد، مگر آنکه این را به زبان و دل بگوید، و حال این‌که آن گفتار صرف است، نه نیّت. آری روش به دست آوردن این نیّت- به‌طور مثال- آن است که اوّلا ایمان به شرع داشته باشد و ایمانش را با