آیین اخلاق در قرآن صفحه 54

قاضی ابو بکر بن عربی مالکی (متوفّی سال 542 ه) «1» در کتاب خود با همین عنوان؛ به نام «احکام القرآن» (نشر چاپخانه سعادت، قاهره 1331 ه) انجام داده و هم‌چنین نسبت به آنچه ملّا احمد جیون هندی حنفی (متوّفای 1130 ه) در کتاب خود «التّفسیرات الأحمدیّه فی بیان الآیات الشّرعیّه» (چاپ بمبئی، 1327 ه) فراهم کرده است، هیچ کدام سبک و سیاق لازم را دارا نیستند.

در این کتاب‌ها، به این مقدار بسنده نشده است که ما نصوص و عبارات قرآنی را با محتوای اخلاقی محض مشاهده کنیم، بلکه به‌طور فوق العاده در میان نصوص و عبارات، غرق در مطالبی شده است که با موضوعات فقهی یا اصولی و یا کلامی و یا مباحث هستی و نظایر این‌ها ارتباط دارد. و بلکه در نزد این دو شخصیّت قاضی، به آیاتی برخورد می‌کنیم که به مناسبت مسائلی ذکر شده است که هیچ ارتباطی با مطالب فوق ندارد- مگر با توجیهی بسیار دور- و این مسائل به طور بسیط و جدای از مناسبت با آیات دیگر، ذکر شده‌اند.

به‌هرحال، تمام مؤلّفان از جمله غزالی، به روش خود آیات قرآنی را به ترتیب سوره‌ها گردآوری کرده و از این آیات برگزیده خود، بخشی را برای موادّ متفرقه و موارد مختلف بدون هیچگونه روح ارتباطی به کار برده‌اند و در این کاربرد نیز هیچ رشته ارتباط فکریی به چشم نمی‌خورد. و به همین دلیل، وقتی آن وحدت اوّلیّه در مورد هیچ سوره‌ای وجود ندارد، نتوانسته‌اند کار خودشان را با فراهم آوردن یک وحدت منطقی- که بین اجزای برگزیده، رشته ارتباطی برقرار کند و یا یک روش کتاب‌نویسی براساس قاعده آموزشی باشد- تکمیل کنند.

البتّه ما این نظام منطقی را در آثار بعضی از دانشمندان شیعه- از قبیل شیخ احمد بن محمّد اردبیلی (متوفّای سال 993 ه) در کتابش «زبدة البیان فی آیات الاحکام» «2» و شیخ احمد بن

__________________________________________________
(1)- ابو بکر بن عربی، محمّد بن عبد اللّه بن محمّد معافری، اشبیلی مالکی، قاضی از جمله حافظان حدیث، مردی از مشرق‌زمین، ادیبی برجسته و در علوم دینی به مرتبه اجتهاد رسیده بود. وی کتابی در حدیث، اصول، تفسیر، ادب و تاریخ تألیف کرده بود و کرسی قضا را در شهر اشبیلیه بر عهده داشت. سرانجام در نزدیکی فارس درگذشت. و از جمله کتاب‌های مشهور وی: العواصم من القواصم، و عارضة الأحوذی فی شرح التّرمذی و احکام القرآن به زبان عربی است.
(2)- احمد بن محمّد اردبیلی (مشهور به مقدّس اردبیلی- م) مردی فاضل از فقها و زهّاد امامیّه، منسوب به اردبیل از شهرهای آذربایجان، در کربلا از دنیا رفته است. از جمله آثار وی: مجمع الفوائد و البرهان فی ارشاد الأذهان و زبدة البیان فی شرح آیات الأحکام می‌باشد. این کتاب- به‌طوری‌که نویسنده به اختصار نقل کرده- عربی است. نگاه کنید به شرح حال وی در کتاب الأعلام زرکلی: 1/ 234؛ کتاب ایضاح المکنون: 1/ 597 و هدیة العارفین: 1/ 147.