آیین اخلاق در قرآن صفحه 544

منظور از آن به‌طور مطلق نیّت سطحی و یا ساختگی باشد، بلکه ناگزیر انگیزه‌های حقیقی لازم است که ریشه در اعماق وجود ما داشته باشد تا این‌که ریشه‌های عمیقی در آنها بدواند و نفوس ما را پاک و پاکیزه کند. اینک می‌توانیم با موضوع اصلی در این بخش آشنا شویم، آری آن موضوع بررسی مجموعه‌های مختلف از این انگیزه‌ها و مرتّب کردن آنها در اخلاق اسلامی- هرکدام در جای خود- می‌باشد.

و در ضمن این بررسی برای نیّت نهایی، با هر نوعی از انواع نیّت مواجه می‌شویم. ابتدا از شایسته‌ترین آن‌ها به ستایش تا سزاوارترین آنها به نکوهش، به منطقه میانه در سطح معمولی گذر می‌کنیم که ممکن است آن را به بی‌مبالاتی توصیف کرد، اگر این توصیف در نظر برخی از علمای اخلاق و متصوّفه اسلامی سبک نیاید!، زیرا چگونه می‌توانیم در یک حکم واحد مبدأی را جدای از دو مبدأ متفاوت و به دور از یکدیگر جمع کنیم که برخلاف شرع متوقّف است و مبدأ دیگری را که برخلاف همه چیز ممکن است بیشترین اثر فاعلی را شرع داشته باشد؟

مگر قرآن و سنّت با روش خاصّ خودشان به ما نیاموخته‌اند که بین دو طرف خیر و شر محلّی به نام وسط و حدّ میانه است و بین مورد امر و مورد نهی، مجاز و یا مباح وجود دارد؟ به راستی که قرآن کریم در سه تعبیر: «کتب علیکم- بر شما نوشته شده است.» و «حرّم علیکم- بر شما حرام شده است» و «احلّ لکم- بر شما رواست» که بیشترین تعبیرات رایج می‌باشد و قرآن در قانون‌گذاری خود مجموعه‌های مختلفی را به وسیله این تعبیرات مشخّص می‌کند، پس چرا این تقسیم سه‌گانه را بر روح (یعنی انگیزه‌هایی) که انواع رفتارهای گوناگون را به تحرّک درمی‌آورد، تطبیق نمی‌دهد؟

پس در این صورت برای این‌که حکم کنیم، یک نیّت مشخّص تنها پاکیزه و یا ناپاک و یا جایز است، همیشه کفایت نمی‌کند که به مفهوم مجرّد بر آن بنگریم، بلکه باید درعین‌حال دو عامل دیگر را که دخالت آنها حکم ما را عمیقا تعدیل می‌نمایند، در نظر بگیریم:

اوّل- نوع عملی که می‌خواهیم برای هدف معیّنی انجام دهیم، زیرا اگر اشیاء دارای ارزش مادّی باشند، ممکن است به عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به هدف‌های این دنیا به کار گرفت، ولی نسبت به تکلیف مقدّس جریان از این قبیل نیست، بلکه شایسته است تا ذات آن عمل و یا برای هدف‌های بالاتر را در نظر گرفت.