آیین اخلاق در قرآن صفحه 545

دوم- نقشی که به انگیزه یا به چیز دیگری داده می‌شود تا آن نقش را در ساختن نیروی محرّکه ما ایفا کند؛ به تبع آنکه یک انگیزه تنها باشد و یا با انگیزه دیگری مشترک باشد؛ و در این حال اخیر برحسب این‌که در این شرکت انگیزه، عنصر اصلی باشد یا درجه دوم؛ زیراکه ما در هر شکلی از اشکال انگیزه‌های گوناگون لازم نیست تنها به طبیعت هر عنصری که افزوده می‌شود، نگاه کنیم و بس، بلکه همین‌طور به اهمّیّت نسبتی می‌نگریم که به همه این عناصر در مجموع مربوط می‌شود. و هرگاه ذات انسان مخلوطی است از عناصر مختلف، پس چگونه به آن عملی توجّه نکنیم که به صورت بهتری بر طبیعت انسانی دلالت دارد؟

البتّه فقط مناسب آن است که ما به تبع برتری که این عمل را با آن هدف روا می‌دارد، درباره آن حکم می‌کنیم. و معنای نسبت همین را اقتضا می‌کند، چنان‌که اصل قرآنی که بر آن اساس اعمال ما را می‌سنجند، حتّی اگر به وزن اتمی باشد، نیز همین را اقتضا می‌کند.

به این ترتیب درمی‌یابیم که خط سیر این بحث و بررسی علی‌رغم این‌که سخت پیچیده و درهم است، در حال حاضر محدود و مشخّص است، و ما به‌طور متوالی نظریّه این سه شکل نیّت را عرضه خواهیم داشت، با این فرض که هرکدام از آنها دارای سیطره بر وجدان آدمی است، و آن‌گاه در نهایت راه‌های مختلف را شرح می‌دهیم که ممکن است انگیزه‌های فراوانی در آنها به هم آمیخته باشند تا در تعیین اختیار اراده ما سهمی داشته باشد.

ب- نیّت خوب‌

در اخلاق عقلانی بدیهی است که سخت‌گیرترین نظریّه‌ها، نظریّه کانت است که اصل مشخّص‌کننده اراده پاک را در تفکّر صرف برای تکلیف- به لحاظ قانون شکلی برای عقل- قرار می‌دهد.

البتّه برای ما جایز است که این نظریّه را تنها بدیل متافیزیکی برای نظریّه قرآنی بدانیم.

تردیدی نیست که قرآن اشیاء را در پرتو گوناگون قرار می‌دهد، چون قرآن این شکل تهی را برای تکلیف با مادّه مناسبی پر می‌کند، و برای بررسی این امر ارزشمند، سلطه و قدرتی مرتفع‌تر به صورت دیگری تعیین می‌کند. بنابراین؛ مؤمن برای یک تکلیف به مانند یک تفکّر و یا یک موجود عقلی عقیده ندارد، بلکه به لحاظ ارتباط آن تکلیف با حقیقت انسانی به آن معتقد است و