آیین اخلاق در قرآن صفحه 56

قرآن، از آن جهت که حافظ (کتاب‌های آسمانی) گذشته و ادامه آنهاست، و این حرکت امتدادی، امتیاز قرآن است که مشتمل بر تمام جوهر قانون اخلاقی است، که در تعلیمات قدّیسین و حکما از مؤسّسان مکاتب و مصلحان تبلور یافته، باوجود این‌که آنها از نظر زمان و مکان با یکدیگر فاصله داشته، و چه‌بسا برخی از آنها هیچ اثری از خود به یادگار نگذاشته‌اند تا تعلیمات آنها را حفظ کند و شاید این یکی از نشانه‌های بارز قرآن باشد، هرچند ارزشمندترین و اصولی‌ترین آنها نیست.

به راستی که اصالت این روش اخلاقی در روشن‌ترین شکل خود، راه و روشی را آشکار می‌کند که پیشینیان برای تقدیم و تقریب درس‌های مختلف، پیموده‌اند و به‌گونه‌ای به هم پیوند داده که با همه تنوّعی که دارند، به یک رشته ناگسستنی مرتبط و با وجود اختلاف، در یک محدوده کاملا متّفق هستند. و این بدان جهت است که در ابتدا آنچه را در شرایع پیشین به ظاهر جنبه افراط و یا تفریط داشته، آنها را جدا کرده و پس از آنکه در ترازوی خودش متعادل و موزون ساخته- با این‌که گاهی به یک طرف و گاهی به طرف دیگر متمایل بوده‌اند- همه آنها را در یک جهت قرار داده و آن‌گاه روح واحدی را در آنها دمیده است، به‌طوری‌که این شایستگی را پیدا کرده که مجموع این اخلاق را تنها به او نسبت دهیم.

و عجیب‌تر از آن و مهمترین اصالت آن، جنبه خلّاقیّت آن است. بنابراین، در واقع کافی نیست که راجع به توصیف اخلاق قرآن کریم بگوییم: اخلاق قرآن میراث گذشتگان را پاس داشته و آن را تقویت نموده، بلکه هماهنگی میان نظریّه‌های گوناگون ایجاد کرده است؛ همان دیدگاه‌هایی که معمولا موجب تفرقه بوده‌اند. بلکه سزاوار است تا این مطلب را نیز بیفزاییم که اخلاق قرآنی، آن بنای مقدّس را برافراشته و آن را با ضمیمه کردن بخش‌ها و فصولی به راه و روشی کامل مزیّن کرده و آراسته است تا سرآغازی مترقّی و پایانش تا ابد عمل اخلاقی باشد. «1»

در این تحقیق بر عهده ماست تا آن احکام عملی را که قرآن کریم آورده و در مرحله نهایی سیر تکاملی آنها را مطرح کرده، بیان کنیم و پس از آن بر عهده خواننده است تا نصوصی را که در