آیین اخلاق در قرآن صفحه 579

بهره‌مندی و سودجویی. آیا از نظر عقلی ممکن است ثابت کنیم که کسی از مردم در هیچ حالتی مجاز نیست که از خیر شخصی به عنوان یک عمل خیر، جست‌وجو کند؟ و به‌طور مثال، آیا ممکن است ما انسانی را که به گرسنگی و تشنگی تهدید شده، تحریم کنیم که مبادا تحت سلطه این ضرورت فطری، چیزی را بخورد و یا بیاشامد؟ و آیا در این صورت سزاوار است که او چند لحظه‌ای منتظر بماند تا اوّل این امر واجب فراهم شود و جز به این فرمان کاری نکند، حتّی اگر این انتظار باعث هر نوع مشقّت بی‌فایده‌ای شود؟

به راستی تنها این مثال کافی است، برای این‌که قساوت و سنگدلی و زشتی این روش جلوگیری از حقّ انسان را بشناسیم، در این‌که او به ندای فطرتش گوش فرا می‌دهد و به ندای آزادانه آن پاسخ می‌دهد، و هر آنچه بر ما لازم است که فراموش نکنیم، آن است که این مسئله مطلقا چنین نیست که ما از منفعتی که از نظر عقل قابل قبول است، اصل دومی از اصول اخلاقی بسازیم، زیرا فاصله زیادی است بین سود، و قانون، درحالی‌که تمام مردم در هر دو نظریّه- درباره این‌که اخلاقی بودن یک چیز است و علاوه بر آن هیچ ارزش اخلاقی موضوع در هیچ جایی خارج از اراده طاعت (در هر دو صورتش) پیدا نمی‌شود- اتّفاق‌نظر دارند.

امّا میانه‌روها به‌طور بسیط می‌خواهند این لکّه ننگی را که بعضی از صوفیّه خواسته‌اند، بدون تشخیص، هر کار هدفمندی را هرچه باشد، بد و معیوب بدانند، از خود بزدایند. به عبارت دیگر، آنها مایلند که به جای این تقسیم دو قسمی، یک تقسیم سه قسمی قرار دهند که به مقتضای آن، درست باشد که بین پاداش و کیفر، برائت محض را و بین کسب ارزش و فقدان ارزش، بی‌ارزشی (ruela? v - non aL) را و بین استحقاق ستایش و نکوهش، مشروعیّت محض را و بین تکلیف و تحریم، اباحه را قرار دهیم.

این جداسازی با طبیعت سه‌گانه تمام جنبه‌های قانون‌گذاری قرآنی را تنها تجسّم نمی‌بخشد و بس، بلکه آنها را در مورد بحث و گفت‌وگوی از نیّت به‌طور محدود نیز می‌بینیم که به صورت واضحی در حدیث مشهور بیان شده است. حدیثی که مالک، بخاری، مسلم و همه محدّثان نقل کرده‌اند، و در الفاظ این حدیث آمده است که واقعیّت تربیت اسبان و توجّه به آن‌ها تابع نیّت‌هاست، بنابراین گاهی پاداش دارد؛ سزاوار پاداش الهی است و گاهی گناه است و گاهی هیچ کدام؛ نه پاداش دارد و نه کیفر؛ عملی است که پاداش دارد، درباره آن کسی که همیشه به امر