آیین اخلاق در قرآن صفحه 580

خدا و برای خدا اسبان را نگه‌داری می‌کند، و عملی که گناه است برای کسی که برای تظاهر و فخرفروشی اسبان را نگاه می‌دارد و برای آنکه وسیله تجاوزی بر ضدّ مؤمنان قرار می‌دهد. ولی ما باید ببینیم که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چگونه بین این دو حالت، حالت دیگری را قرار می‌داد که هیچ کسی دقیق‌تر از آن را قادر نیست: حالت مردی را که به اسبان به خاطر نیازهای شخصی بدون این‌که از وظایف دقیق خویش غافل باشد، اهمّیّت می‌داد، این مرد، نه استحقاق پاداش دارد و نه کیفر، و تنها به صورت دقیق می‌تواند در نجات باشد، و همه این‌ها در این سخن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده است: «نگه‌داری اسب برای مردی پاداش و برای مردی پوشش و برای مردی گناه است.» «1».

و ما واضح‌تر و دقیق‌تر از این حدیث برای استحکام نظر خودمان که نظر عموم دانشمندان نیز هست، دلیل بهتری نداریم.

و این‌چنین اراده خالص، تمام ارزش‌های مثبت را در پی دارد، امّا اراده ذاتی سزاوار دو فرض دیگر است. که بحث و گفت‌وگو از این یا آن منفعت شخصی به زودی خواهد آمد: به واسطه این عمل باشد، یا آن عمل، به این ترتیب که آن عمل یا پذیرفته است، یا مباح است و یا مردود و بی‌ارزش، و یا گناه، به تبع شرایطی که وجود داشته است. ما همه این‌ها را در دو قسمت آینده به صورت متوالی عرضه خواهیم کرد.

ج- بی‌هدفی نیّت‌

اشاره

مقصود ما از بی‌هدف بودن نیّت در یک عمل، هرچه باشد، آن صفتی است که اراده متّصف به آن است، در وقتی که نمی‌خواهد این عمل را برای هدف‌های پستی انجام دهد، وانگهی درعین‌حال به مرحله ارزشی اخلاص هم نرسیده و بدون هدف است و تنها در حدّ وسط مانده و قانع است، در انجام عمل منفعت مشروع را تحقّق می‌بخشد که قانون چنین منفعتی را حقّ وی می‌داند. و تمام حالاتی که ممکن است تحت این عنوان بگنجد، از جنبه شرعی صحیح و بی اشکال است، ولی ارزش اخلاقی آن «صفر» است، به تبع بیشترین نظریّه‌های اسلامی از باب تسامح چنین است. و معنای صفر بودن، این است که نه استحقاق ستایش دارد و نه نکوهش و نه

10/ 527، حدیث 4675؛ سنن کبرا: 3/ 36، حدیث 4403؛ سنن نسائی (برگزیده): 6/ 216، حدیث 3563.