آیین اخلاق در قرآن صفحه 581

اجر و ثوابی برای صاحبش در پی دارد و نه کیفر و مجازات. و این مورد بدون تردید موضع‌گیری ناقص و یا عدم کمال است، و جای تأسّف است که فردی خودش را بری‌ء الذّمه بداند، درحالی‌که می‌توانست بر ارزش خود بیفزاید، ولی این مقدار به او اجازه می‌دهد که در نجات باشد. و برای ورود اعمال در این مجموعه دو شرط وجود دارد: یکی قصد غایت، و دیگری در نظر داشتن وسیله مخصوص.

امّا آنکه هدف و غایتی دارد، بی‌نیاز از بیان است، زیرا اوّلا باید عمل از نظر شرعی جایز و ذاتا به این صفت معروف باشد، و همین است تعریف این دومین مجموعه و یا عبارت مربوط به آن (به‌خصوص در برابر مجموعه سوم).

و لیکن علاوه بر این، باید آگاهی قلبی به عنوان یک شرط که چگونه حرکت اراده به سمت هدف انجام می‌گیرد، وجود داشته باشد، نه این‌که صرفا و تنها همراه اراده باشد.

و باید در این مطابقت بین خواست انسان و قانون، قانون خواست انسان را تحت تأثیر قرار دهد و این سیطره باید از روی رضا باشد و نه اجبار و اکراه. و اینجا نوعی از عمل را می‌بینیم که می‌خواهد از جلو چشممان فرار کند، ولی به‌طور مطلق ضرورت دارد که پیش از عمل به حساب آن برسیم تا مبادا که برائت شخص مبدّل به معصیت گردد.

و به خاطر همین ضرورت نهایی است که می‌بینیم قرآن کریم وقتی که برخی حالات مربوط به خروج از دایره تحریم معیّن را تنظیم می‌کند، روی تکلیف کسی که می‌خواهد از این حق استفاده نماید، پافشاری می‌کند تا اطمینان پیدا شود که مبادا این عمل وی، در حقیقت او را متمایل به مباح شمردن موضوع حرامی کند، می‌فرماید: «فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.» «1».

امّا ما چگونه می‌توانیم در چنین حالتی، اصل را از تابع مقیّد تشخیص دهیم؟

اینک، دست‌کم به عنوان یک راه که هر انسانی می‌تواند با تفاوت در فاعلیّت آن دخل و تصرّف کند، با این توضیح که شخص شرایط تجربه خودش را هرچند در ذهن، تغییر دهد، و از خود بپرسد که اگر قانون چنین منفعتی را حرام می‌ساخت، چه می‌کرد؟ البتّه بهره پاسخی که