آیین اخلاق در قرآن صفحه 593

است، به‌گونه‌ای که همه نظرات را متوجّه سمت و سوی حدّ میانه می‌سازد.

اینک به موضوع خودمان برمی‌گردیم و فرض را بر آن می‌گیریم که احساس روشنی نسبت به خوف و یا رجاء ممکن است باعث طاعت سودمندی برای مؤمن از راه توقّع مطمئن وعده الهی باشد. و در این صورت می‌گوییم آنچه را که اراده انسان برای انتقال این غایت وجودی به غایت ارادی انجام می‌دهد، یعنی انگیزه‌ای از آن برای عملش بسازد، این انتقال دادن بدون تردید رابطه شایسته و یا مسافت معیّنی بین منظور شرع و بین منظور خود ذات ایجاد می‌کند.

و چون اجتناب از این مسافت در نفوس ضعیفه تقریبا غیر ممکن است، چون آن مسافت ممکن نیست که باعث جریمه اخلاقی گردد و آنها تنها از قبیل لغزش‌های کوچکی است که هر شریعت عادلی آنها را می‌بخشد، هرچند که فاقد هر نوع ارزش مثبتی است.

به راستی دیدیم که غزّالی «نیّت حسنه» را چگونه به معنای رفیع کلمه تعریف می‌کرد و سپس وی پس از آن تعریف از این افراد سخن می‌گوید که ترس از عذاب و یا شوق پاداش آنها را وادار به طاعت می‌کند، می‌گوید: «حقیقت این است که این شخص اراده کاری را نمی‌کند، مگر به خاطر خدا، و این اشارتی است به اخلاص صدّیقین که اخلاص مطلق است، امّا آنکه به امید بهشت و ترس از آتش دوزخ عمل می‌کند، او نسبت به بهره‌های دنیوی، اهل نجات است. اگرنه در پی لذّت شکم و شهوت می‌بود، و تنها مطلوب حق برای خردمندان ذات مقدّس خداست و بس.» «1».

به راستی بحث از سعادت آینده چیزی نیست، جز حالت خاصّی از یک مفهوم فراگیر، یعنی تلاش برای اصول و به اهداف ذاتی که ما آن را به مشروعیّت توصیف کردیم، امّا مشروعیّت در سطح پایین، و گفتیم: شرط در این اندازه متوسّط آن است که اراده به موضوع اصلی جدای از انگیزه شرع متوجّه نشده باشد، بلکه دست‌کم با موافقت ضمنی شرع کوشش خود را به این یا آن عمل متوجّه سازد.

و اینجا شرط دیگری را نیز می‌افزاییم که به صورت کافی نامشخّص و مقداری پوشیده می‌باشد، پس برای این‌که این فرض میانه را سزاوار گردیم، باید هم‌چنین تأثیری که قانون