آیین اخلاق در قرآن صفحه 594

اخلاقی بر این اراده سودخواهی می‌گذارد، طبیعت مقیّد و مشخّص‌کننده‌ای داشته باشد و بس.

و معنای این سخن آن است که مانع از آن شود که اراده به ماورای هدف مقصود متوجّه شود، ولی هیچ‌گونه سبب شایسته‌ای را برای واداشتن بر عمل را به اراده پیشنهاد نکند، اگرنه اراده اعتبار خود را بازمی‌یابد، همان‌طوری که به نیّت براساس این‌که از جنبه اخلاقی خوب است، می‌نگرد.

واقع مطلب این است مادامی که اراده از موضوع مورد نظر جز مباح بودن چیزی را نمی‌خواهد، چگونه می‌تواند آمادگی توجّه به این موضوع را داشته باشد، بلکه ممکن است به عکس آن (با این فرض که آن نیز مباح است) متوجّه گردد، اگر وسیله چیزهای نامشروع مانند میل و یا عادت وادار نگردد؟

به راستی شهوت حتّی اگر پای‌بند قانون هم باشد، باز هم همچنان شهوت و هوس است، از این‌رو از باب سبکی و پستی آن را تلاش برای خیر شخصی دنیوی و اخروی می‌شماریم، بلکه تنها از باب مباح بودن بر آن می‌نگریم.

ولی هرگز موقعی که از ورای بی‌مبالاتی ظاهری، اراده کشف شود که قانون به عنوان وسیله ایجابی آن را برملا می‌کند، قضیه چنین نخواهد بود «قانون عمل را از جنبه اخلاقی بالاتر از خودداری می‌داند»، پس اراده به سوی موضوع می‌شتابد، نه از آن جهت که شهوت را اشباع کند، بلکه از آن جهت که این اشباع فرصتی برای خیر اخلاقی خواهد بود که شرع مباح ساخته است.

و اینک نمونه‌هایی فراوان از سنّت نبوی:

1- کسب‌

توضیح این‌که کار منظّم در فراهم کردن خیرات زمین ارزش آن را به پیروی از هدف ذاتی دگرگون می‌کند؛ هدفی که برای خودش ترسیم کرده و یا به پیروی از روحی که محرّک آن عمل است.

بنابراین؛ هرگاه هدف شادمانی به خاطر مالک شدن و امکان بهره‌مندی از زندگی بدون لغزش باشد، به یقین به فطرت انسان برمی‌گردد و بیش از این قابل وصف نیست که بگوییم:

«مهم نیست». و از این قبیل است فرموده رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «برای پرهیزگاران توانگری مهم