آیین اخلاق در قرآن صفحه 596

و درعین‌حال به لطف او اعتراف و ایمان دارند: «همانا خداوند دوست می‌دارد که اثر نعمتش را بر بنده‌اش ببینند.» «1».

پس هرگاه مسئله را بر این نحو مطرح کنند، بهره‌وری معتدل از نعمت‌های خدادادی از عناصر طبیعت، تنها مباح نخواهد بود، بلکه مستحب خواهد بود، از آن جهت که به ما اجازه می‌دهد تا برهانی بر سپاس‌مان در برابر منعم با لطف و کرم داشته باشیم.

3- استثنائات‌

محرومیّت ارادی از چیزهایی که خداوند دست ما را نسبت به آنها بازگذاشته بود، در این صورت شبیه اعتراض زشت و ناپسندی است بر مقاصد لطف الهی، و به‌طور خاص این مورد بر حالات استثنائی صدق می‌کند که شرع مقدّس می‌خواهد بر ما ارزانی بدارد در برابر برخی از سختی‌ها، و در حقیقت این موارد بیانگر برخی از استثنائات از قانون کلّی است: «خداوند دوست دارد که رخصت‌هایی مرحمت کند، چنان‌که دوست می‌دارد، اوامر اکید او انجام گیرد و یا نمی‌پسندد که معصیت او را مرتکب شوند.» «2». بنابراین؛ هرکس این‌ها را به دلیل روح نظام و موافقت کلّی انجام دهد و نه از باب افراط و تفریط، این شخص به فوق مرحله برائت توده‌ها ارتقا

__________________________________________________

- 5466؛ قواعد الأحکام: 1/ 38؛ المستدرک علی الصّحیحین: 1/ 78، حدیث 69؛ مختلف الشّیعه: 1/ 38؛ سنن ترمذی:

4/ 361، حدیث 1999؛ ارشاد الأذهان: 1/ 57؛ مجمع الزّوائد: 1/ 98؛ وسائل الشیعه: 5/ 14، حدیث 7؛ المعجم الأوسط:

5/ 60، حدیث 4668.

(1)- ر ک: سنن ترمذی: 5/ 123، حدیث 2818؛ خصال، صدوق: ص 613؛ المعجم الأوسط: 5/ 61، حدیث 4668؛ تحف العقول: 56؛ مسند أحمد: 2/ 311، حدیث 8092؛ وسائل الشّیعه: 3/ 362، حدیث 4؛ مسند طیالسی: 1/ 299، حدیث 2261؛ مکارم الأخلاق طبرسی: 103؛ المعجم الکبیر: 18/ 135، حدیث 281؛ بحار الأنوار: 10/ 92.
(2)- این حدیث را در روایت اوّل، بزّار از قول ابن عبّاس نقل کرده است، همان‌طوری که در التّرغیب و التّرهیب حافظ منذری آمده: 2/ 92، حدیث 1611، و به روایت دوم، احمد از ابن عمر روایت کرده: 2/ 108، حدیث 5866 و 5873 (مترجم عربی)؛ صحیح ابن حبّان: 2/ 69، حدیث 354؛ موارد الظّمآن 1/ 228، حدیث 913 و 914؛ مجمع الزّوائد: 3/ 162؛ سنن کبرای بیهقی: 3/ 140، حدیث 5199؛ المصّنف ابن ابی شیبه: 5/ 317، حدیث 26472؛ المعجم الأوسط: 3/ 89، حدیث 2581 و: 5/ 275، حدیث 5302؛ مسند أبو یعلی: 1/ 142، حدیث 154؛ المعجم الکبیر: 10/ 84، حدیث 10030 و 11/ 323، حدیث 11880.