آیین اخلاق در قرآن صفحه 598

آری، آنان معتقد بودند که گاهی خوب است که به وسیله برخی سرگرمی‌ها نفسشان را آسوده سازند تا این‌که ذهن‌هایشان تیز شود و دوباره نیروی لازم را برای کار اخلاقی به معنای صحیح، بازیابند.

از همه این‌ها دو نتیجه روشن در اخلاق اسلامی، برمی‌آید:

نتیجه اوّل- در اخلاق اسلامی یک قسمت متوسّط بین خوبی و بدی وجود دارد.

نتیجه دوم- دخالت نیّت خوب، اعمال مباح و اعمالی را که فقط اجازه داده شده، و یا حتّی اعمالی که کمتر شرع به صورت عام به آنها جنبه استحباب داده است، نیکو و سزاوار ستایش می‌نماید.

ولی اگر جریان از این قرار است، پس این گسستن از دنیا که بیشتر حکما و اهل ریاضت و عباد در اسلام مطرح کرده‌اند تا بر پیروانشان، و احیانا بر خودشان توجّه بر عملی از قبیل مباح تنها را حرام کنند و یا به خاطر رخصت شرعی استفاده کنند و از خواسته‌هایشان حتّی آن مواردی که ارتباط بیشتری با شرع هم دارد، فاصله بگیرند، جز در حالت ضرورت نهایی که حفظ حیات ایجاب می‌کند؟ ... این را چگونه تفسیر می‌کنیم؟

واقعیّت آن است که روش آنان می‌طلبد که هرکسی راهبر و راهنمای هوای نفسش باشد، نه آنکه پیرو آن، بلکه به‌طور کلّی جانب مخالفت هوای نفس را بگیرد «1». و نیز آنان اعلام می‌دارند که می‌بایست شخص خودش را به وظیفه اصلی مشغول سازد، یعنی واجب شرعی و یا لازمه کمال، یعنی امور استحبابی. و آنها به صراحت معتقدند که انسان مکلّف است تا در برابر اشیاء مباح (مباحات) به‌طور کلّی هم‌چون محرّمات توقّف کند. آیا در این گفتار خلط بین دو نظام نشده است که این نظریّه اهتمام زیادی به تفکیک و تمایز بین آنها قائل است؟ و آیا امکان دارد که بین این نظریّه و تعالیم قرآن و حدیث توافق ایجاد کنیم؟

امّا راجع به روش آنان در آماده‌سازی شاگردانشان، ما زمینه پذیرشی داریم که از تعلیمات خود بزرگان استفاده کرده‌ایم، به‌طوری که می‌گویند، این گسستن از دنیا جز نوعی از معالجه نیست که باید کسانی که بر آن بزرگان انتساب دارند، در مرحله انتقال از مرحله‌ای به مرحله‌ای بر