آیین اخلاق در قرآن صفحه 60

شدند. بنابراین اگر من به شما دستوری دادم به هر مقداری که توان دارید، انجام دهید، و هرگاه از چیزی شما را نهی کردم، خودداری کنید. «1»

و در روایت دیگری که صراحت بیشتری دارد، ابن جریر موقوفة از ابو ثعلبه خشنی نقل کرده که در حدیث مرفوعی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده است که فرمود: «خدای تعالی واجباتی را بر شما واجب کرده است؛ آنها را ضایع نکنید و حدودی را تعیین فرموده است، از آن حدود تجاوز نکنید و چیزهایی را بر شما حرام گردانیده، آنها را مرتکب نشوید و از باب لطف و رحمت بر شما از گفتن حکم بعضی چیزها خودداری کرده است- نه آنکه فراموش کرده باشد- از آنها نپرسید.» «2» و ابن حبّان نقل می‌کند که محتوای این قبیل احادیث مناسب با نزول این آیه شریفه است:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ وَ إِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِینَ یُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ. قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها کافِرِینَ. «3»

این فاصله‌خواهی مبالغه‌آمیز و تندروی در کم و کیف از قوانین قرآنی، دستوری است که به طور واضح و به صراحت آمده است تا اگر برای کسی خوش نیاید به‌گونه‌ای که توان عقلی، جسمی و اخلاقی خود اقتضا دارد، برخلاف دیگران به کار ببرد. این بود آنچه به اخلاق عملی و

__________________________________________________
(1)- ر ک: صحیح مسلم: 2/ 975، حدیث 1337؛ تذکرة الفقهاء علّامه حلّی: 7/ 16؛ تفسیر قرطبی: 4/ 143؛ تفسیر ابن کثیر:

1/ 386؛ مجمع الفائدة و البرهان: 2/ 265؛ سنن الکبرای بیهقی: 4/ 325، حدیث 8398؛ مسند احمد: 2/ 508، حدیث 1065؛ جامع العلوم و الحکم: 1/ 89؛ البیان و التّعریف: 2/ 53؛ المستند المستخرج علی صحیح مسلم: 4/ 11، حدیث 3108 و به همین مضمون در روایت ابن حبّان آمده است، سیوطی آن را در درّ المنثور: 2/ 335، نقل کرده است.

(2)- ر ک: سنن دار قطنی: 4/ 184. مؤلّف از طرق دیگر نیز این روایت را به عربی نقل کرده است. علل دار قطنی: 6/ 324، حدیث 1170؛ الکامل فی ضعفاء الرّجال: 1/ 404؛ تفسیر ابن کثیر: 1/ 278؛ المستدرک علی الصّحیحین: 4/ 129، حدیث 7114؛ تفسیر قرطبی: 6/ 334؛ سنن کبرای بیهقی: 10/ 12؛ فتح الباری: 13/ 266؛ نیل الأوطار: 8/ 273.
(3)- مائده (5) آیات 101- 102: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از اموری که افشای آنها باعث ناراحتی و دردسر شما می‌شود، پرسش نکنید. اگر در این‌گونه موارد زیاد اصرار کنید، به وسیله آیات قرآن بر شما افشا می‌شود.» (تصوّر نکنید اگر خداوند از بیان پاره‌ای از مسائل سکوت کرده است، از آن غفلت داشته؛ بلکه می‌خواسته است شما را در توسعه قرار دهد و) آنها را بخشوده است و خداوند بخشنده حلیم است. (در تأکید مطلب اضافه می‌کند:) بعضی از اقوام پیشین این‌گونه سؤال‌ها را داشتند و به دنبال پاسخ آنها به مخالفت و نافرمانی برخاستند.

باید توجّه داشت که این آیات شریفه از سؤال‌های نابجا منع می‌کند، به هیچ وجه راه سوال‌های منطقی و سازنده را به روی انسان‌ها نمی‌بندد- م.