آیین اخلاق در قرآن صفحه 605

ناتوانی دارد از این‌که بالاترین انگیزه اخلاقی باشد.

واقعیّت این است که بیشتر وقت‌ها اتّفاق می‌افتد که ما کمال را در صفات والای عقلی و اخلاقی‌مان ایجاد می‌کنیم، امّا نه به ذات آنها، بلکه برای این‌که به وسیله کمال آن صفات، چیزی از نرم‌خویی و سرعت عمل و کفایت بهتر دست یابیم، بدون این‌که بدین خاطر بخواهیم سروکار با آن صفات در برابر تکلیف به‌طور دقیق سر تسلیم فرود آورد، و در این حالت به‌واقع در نظر ما کمال هدف و غایت به حساب نمی‌آید، بلکه وسیله‌ای است برای رسیدن به غایات دیگر، که می‌بایست به نقش آنها به دیده اعتبار نگریست تا این‌که به پیروی از مقیاس اخلاقی بر ارزشمندی آنها به خوبی حکم کنیم.

حتّی موقعی که در این کمال هدف دیگری را- با قطع‌نظر از همه آنچه می‌ماند- در نظر داریم، آیا در این هنگام عمل ما چیزی جز اشباع میل فطری است که بر هر موجودی حکم می‌کند تا کمال ذاتی خویش را تحقّق بخشد؟

و این جوهر و ذات مثالی پاکیزه، که در حدّ اعلای پاکیزگی است، و آن چیزی که ما او را الگو می‌گیریم، آیا نسبت به ما چیز دیگری را تجسّم می‌بخشد، جز این‌که موضوعی مورد اهتمام فنّی است؟ و پوشیده نیست که نه غریزه و نه ذوق فنی، هیچ‌کدام از مبادی اخلاق نیست و چنین امکانی وجود ندارد، و نهایت چیزی که ممکن است برسد، آن است که ما در سطحی بی‌اثر با آنها باشیم. و هرگز جریان از این قرار نخواهد بود، اگر ما این کمال را در جان و عقلمان تصوّر کنیم، نه به مانند پاسخی به نیازها و یا ذوق‌هایمان، بلکه در ارتباط آن با قانون اخلاقی، چه از نظر این‌که خود انجام تکلیف است و یا از آن جهت که پشتوانه بزرگی برای انجام وظیفه است.

و هم‌چنین می‌توانیم به‌رغم تناقضی که در اثبات نتیجه‌گیری با آن مواجهیم، نتیجه بگیریم که تمام اهداف ذاتی مشروع، هرچند که در ذات خود مختلف باشند، به صفت خود در زمینه نیّت، اختلافی ندارند. و چون از این جهت ارزش آنها نسبی و مشروط است، پس آخرین مبدأ اخلاقی باید در جایگاه یک غایت موضوعی ثابت مورد بحث قرار گیرد، که همواره اراده در برابر آن تسلیم و خالص باشد.

به این خاطر، در آیاتی که قرآن کریم بدان وسیله کارهای نیکی را می‌ستاید که صدقه دهندگان با نیّت حفظ ذات خود می‌پردازند، این هدف یاد شده را جز در جایگاه دوم و با عنوان