آیین اخلاق در قرآن صفحه 610

فراهم می‌کند.

در مواجهه با این قبیل نیّت‌های گنه‌کارانه قرآن کریم در موارد زیادی مردان را برحذر می‌دارد و احیانا از الفاظ و عبارات خشن نیز استفاده می‌کند، مانند این آیه: «وَ لا تُمْسِکُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ.» «1».

البتّه قرآن کریم به وصیّت‌کنندگان نیز زنهار مشابهی را می‌دهد، آن‌هایی را که قصد دارند به خاطر کمک به کسانی که از وصیّت آنها سود می‌برند، وارثان شرعی خود را محروم کنند، می‌فرماید: «مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصی بِها أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ.» «2».

بنابراین؛ از این قبیل نمونه‌های قرآنی که با مثال‌های فراوان دیگری مشترکند «3»، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بدون تردید این قاعده فراگیر «4» را استنباط فرموده است که بدان وسیله تکلیف هر مسلمانی مشخّص می‌گردد: «لا ضرر و لا ضرار.» «5».

2- نیّت فرار از تکلیف:

جز این‌که راه دیگری برای حیله و نیرنگ با شرع وجود دارد، و آن به این ترتیب است که ما شرایط انجام آن را از دست می‌دهیم، موقعی که اتّفاق ناگهانی برای ما می‌افتد، احتمال دارد که

__________________________________________________
(1)- بقره (2) آیه 231: هرگز به خاطر ضرر زدن و تعدّی کردن آنها را نگه ندارید، چرا که هرکس چنین کند به خویشتن ظلم و ستم کرده است.
(2)- نساء (2) آیه 12: این در صورتی است که وصیّت قبلا انجام گیرد و دیون از آن خارج شود، به شرط آنکه به آنها (ورثه) ضرر نزنند.
(3)- ر ک: به‌طور مثال به آیات 233 و 282 سوره بقره و آیه 6 سوره طلاق.
(4)- ر ک: موطأ مالک: 2/ 745، حدیث 1429 و ص: 804؛ مختلف الشّیعه: 7/ 368؛ کتاب الأمّ: 3/ 249؛ السّرائر: 2/ 289؛ مسند احمد: 5/ 326، حدیث 22830؛ المهذّب: 2/ 573؛ سنن ابن ماجه: 2/ 784، حدیث 2340 و 2341؛ الخلاف: 3/ 42؛ سنن کبرای بیهقی: 6/ 69، حدیث 11160 و 11657؛ من لا یحضره الفقیه: 3/ 45، حدیث 2؛ مجمع الزّوائد: 4/ 110؛ المقنع شیخ صدوق: ص 537؛ تفسیر قرطبی: 5/ 48؛ رسائل المرتضی: 1/ 178.
(5)- قاعده لا ضرر یکی از مشهورترین قواعد فقهی و مستند بسیاری از مسائل فقهی است. مرحوم شیخ انصاری رساله مخصوصی در این‌باره تنظیم نموده و در آخر کتاب مکاسب ایشان چاپ شده است، مرحوم ملا احمد نراقی در کتاب عوائد الایّام و نیز مرحوم شریعت اصفهانی تحقیقاتی در این خصوص دارد، و امام خمینی (ره) تحقیقاتی به عمل آورده‌اند که در ضمن مجموعه‌ای با عنوان «الرّسائل» در قم به چاپ رسیده است- م.