آیین اخلاق در قرآن صفحه 611

هدف شرعی شرایط را عوض کند، و هم‌چنین خارج از قاعده باشد.

در چنین موردی نیّت شخص هیجان‌زده اساسا ستیزه‌جویی نیست، حتّی اگر از این حیله‌گری ضرر و زیان اندکی نسبت به دیگران عاید شود، ولی او به ضرر و زیان آنها توجّه ندارد، بلکه او به هدف مخصوص خودش می‌کوشد.

این خودخواهی که محبّت زیاد مردم بر خواست‌های دنیوی را بر ایشان تحمیل می‌کند، گاهی به دو صورت ظاهر می‌شود: یکی این‌که ممکن است آرام (استاتیکی) یا محافظه‌کارانه باشد و دیگری متحرّک (دینامیکی) یا محتکرانه. و کمترین انواع خودخواهی با نشاط همان است که انسان را وادار بر خودپیچی می‌کند و او را کم‌بخشش، کم‌احسان و نسبت به آنچه دارد، خسیس می‌گرداند، درحالی‌که خودخواهی با حرص و طغیان تنها به جنبه منفی قانع نیست، بلکه با تمام وسایل و امکانات در جمع‌آوری مکاسب و منافع می‌کوشد.

و حیله‌هایی در شکل اوّل در شریعت اسلامی بسیار معروف است، همان‌طوری که با شکل‌گیری آن آشنا شدید. و ما به‌طور مستند در باب فریضه زکات می‌بینیم، از جمله وسایل ساده برای فرار به وسیله نیرنگ از این تکلیف مقدّس در وقت جمع‌آوری زکات اموال این است که مالک تمام سرمایه‌اش را به کالاهای مصرفی، وام‌ها و امور اتّفاقی و قراردادها و عقود مشغول می‌کند، به‌طوری که کمتر از حدّ اقل نصاب مفروض باشد.

بنابراین؛ در مواجهه به مانند این کارها چه عاملی می‌تواند باعث ردّ عمل شرعی باشد؟

این مطلب مربوط به نیّتی است که مالک دارد. بنابراین؛ اگر در این دخل و تصرّفات نیاز واقعی دخالت داشته و یا تحت فشار شرایط ناخواسته بوده، ملامتی از جنبه اخلاقی بر آن شخص نیست، و حتّی تنها این نیست، بلکه از نظر شرعی بری‌ء الذّمه و بخشوده است. و امّا اگر این کارها را به روشنی جهت فرار از تکلیف پرداخت زکات انجام می‌دهد، پس نتیجه برعکس آن است.

نیازی به گفتن ندارد که به کار بردن حیله شرعی به این نحو، روح شریعت را می‌کشد، بدون تردید مرتکب عملی از اعمال مخالف اخلاق می‌گردد، ولی این شخص درعین‌حال خطای در محاسبه دارد، وقتی که گمان می‌کند می‌تواند با این حیله از تکلیف شرعی فرار کند.

و تمام فقها اتّفاق‌نظر دارند، موقعی که در روی‌دادهای روشنی سوء نیّت معلوم شود، یعنی