آیین اخلاق در قرآن صفحه 621

جز این‌که، بیشترین واهمه در موضع‌گیری حنفی‌ها راجع به این است که عموم کسانی که بیشتر به عقل اعتماد می‌ورزند، کمتر با نظریّه آنها توافق دارند. و ما می‌دانیم که چگونه آنان در برخورد با عبارات کتاب و سنّت امتیاز را به اندیشه پخته و ماهر می‌دهند، و همواره هدفشان دریافت علّت حکم است و غالبا به وسیله قیاس «1» علّت‌یابی می‌کنند، و چه‌بسا در استعمال قیاس افراط می‌نمایند. ولی آنها موقعی که با تفسیر عقد یا نذر برخورد کنند و به‌طور کلّی آنچه که جزا و یا کفّاره دارد، از هر نوع تفسیری خودداری می‌کنند و هر نوع وسایل پیچیده و انحرافی را تنها با یک شرط می‌پذیرند، و آن شرط این است که این وسایل با نصّ جامد قاعده مقرّر تعارض و برخوردی نداشته باشد.

از اینجا به شدّت و سخت‌گیری یکی از علمای مکتب ظاهریّه، یعنی ابن حزم پی می‌بریم، آنجا که تا سرحدّ تهمت زدن به پیروان مذهب حنفی پیش رفته است که آنها با این روششان تنها بر رذیلت اخلاقی وادار نکرده‌اند، بلکه به بزهکاران می‌آموزند که چگونه هر خلافی را که می‌خواهند از دزدی، هتک آبرو و ناموس و ترساندن مردم و آدم‌کشی مرتکب شوند! درحالی‌که از اجرای حد بر ایشان در امان هستند، هرچند که آنها در حالت مشتبه ساختن و غلطاندازی باشند «2».

__________________________________________________
(1)- منظور، قیاس فقهی است که بیشتر مورد توجّه عامّه است، نه قیاس منطقی، زیرا قیاس فقهی حکم موردی را به دلیل مشابهت در مورد دیگر جاری ساختن است که در حقیقت تمثیل منطقی می‌باشد- م.
(2)- خوب است که ما عین عبارت ابن حزم را در اینجا ذکر کنیم که از بالاترین مراتب شدّت در بیان مسائل فقهی و مخالفت‌هایش حکایت دارد؛ گویی که تازیانه‌ای به دست گرفته، بر پشت فقهای بزرگ پیش از خود فرود می‌آورد، تا چه رسد به درجه احیانا خودداری از توصیف آنها! به نظر ما این نقطه ضعفی در فقه اوست، علی‌رغم فقاهت وی! وی در کتاب المحلی: 11/ 303، می‌گوید: «امّا حنفی‌ها، مقلّدان ابو حنیفه در این مسئله، از عجایب دنیاست که نظیرشان پیدا شود! اینجا راجع به اسقاط حد از عمر تقلید می‌کنند، در مورد سه مقدار اندک از خرمای مهر! درحالی‌که در عین همین قضیّه مخالفت کرده و در نکاح صحیح، مانند این را و چند برابر مهر را اجازه نداده‌اند، بلکه از ده درهم کمتر را مانع شده‌اند، به راستی که این نوعی تحقیر و برداشتی از عقیده و قول لازم مطابق دلخواه و ترک آن براساس دلخواه است! چه بد آیینی! اف بر این رفتار! زیرا معتقدند که در حلال دست‌کم جز ده درهم نمی‌شود، ولی در حرام کمتر از یک درهم را قبول دارند. آری این راهنمایی به زنا و مباح شمردن رابطه حرام و کمک به شیطان در تسهیل گناهان کبیره است. بنابراین، مرد و زن زناکار نمی‌خواهد زنای علنی کنند، اگر کردند از حدّ زنا در امانند، به خاطر این‌که یک درهم اجرت زنا داده‌اند، به تبه‌کاران راه راهزنی را یاد داده‌اند که با خود زن بد زناکار و-