آیین اخلاق در قرآن صفحه 625

توانش را به کار می‌برد، ولی در خود یک نیروی خاصّ محرّکی را نمی‌بیند که برای واداشتن او بر انجام وظیفه کفایت کند، و چنین انگیزه‌ای را نمی‌یابد، مگر تحسین و اعجاب و ستایش مردم و کف زدن و سایر عکس‌العمل مشابهی را که پس از آنها نفس راحتی بکشد!

این نوع از اخلاقیّات کودکانه را روا نیست که علی‌رغم نمود جدایی پذیرش، با کمترین چشم‌پوشی برخورد کنیم. قرآن کریم، برای افرادی که بهای فضیلت را در ارزش‌گذاری مردم می‌دانند، حکم شدیدی صادر کرده و در نهایت شدّت اعلام داشته است که اعمال این‌ها بیهوده و باطل است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ.» «1»، و آنها: «لا یَقْدِرُونَ عَلی شَیْ‌ءٍ مِمَّا کَسَبُوا.» «2». و اعلان کرده است که این افراد ریاکار سزاوار ویلند:

«فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ الَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ.» «3».

حدیث از میان نخستین کسانی که روز قیامت آتش آنها را می‌سوزاند، سه کس را بر می‌شمارد: اوّلین فرد: «مردی که به شهادت رسیده است، او را آورده، و نعمت‌های الهی را به خاطر او می‌آورند و او اعتراف می‌کند، می‌گویند: درباره این نعمت‌ها چه کردی؟ می‌گوید: من در راه تو (خدایا) جنگیدم تا شهید شدم! خطاب می‌رسد: دروغ می‌گویی، تو جنگیدی تا بگویند چقدر بی‌پرواست، و گفتند! سپس دستور می‌دهند تا او را به روی زمین بکشند، تا این‌که به داخل آتش افکنده شود.» «4».

فرد دوم: «مردی را که علم آموخته و تعلیم داده و قرآن خوانده است، می‌آورند و نعمت الهی را یادآوری می‌کنند. او می‌شناسد، خطاب می‌رسد: با این‌ها چه کردی؟ می‌گوید: علم آموختم و تعلیم دادم و قرآن را برای تو خواندم. می‌گویند: دروغ می‌گویی. بلکه تو علم آموختی تا بگویند:

دانشمندی، و قرآن خواندی تا بگویند: قاری قرآنی، و گفتند! سپس دستور می‌دهند او را به رو

__________________________________________________
(1)- بقره (2) آیه 264: ای کسانی که ایمان آورده‌اید. بخشش‌های خود را با منّت و آزار باطل نسازید، همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کند.
(2)- بقره (2) آیه 264: آنها از کاری که انجام داده‌اند، چیزی به دست نمی‌آورند.
(3)- ماعون (107) آیه‌های 4- 6: پس وای بر نمازگزارانی که در نماز خود سهل‌انگاری می‌کنند، همان کسانی که ریا می‌کنند.
(4)- ر ک: تفسیر قرطبی: 1/ 18؛ صحیح مسلم: 3/ 1513، حدیث 1905؛ المستدرک علی الصّحیحین: 2/ 120، حدیث 2524؛ سنن کبرا: 3/ 17، حدیث 4345؛ مسند احمد: 2/ 321، حدیث 8260؛ جامع العلوم و الحکم: 1/ 15؛ التّرغیب و التّرهیب:

1/ 28، حدیث 28؛ نیل الأوطار: 8/ 34.